زنگهای بازار انرژی به صدا درآمدهاند / تاثیر شرایط جنگی منطقه خاورمیانه بر قیمت نفت و حاملهای انرژی
جیب نیوز – در دوازدهمین روز آغاز درگیری های جدید منطقه خاورمیانه و در کشاکش جنگ میان آمریکا و اسرائیل با ایران بازار جهانی نفت بهشدت تحت تأثیر تنشهای ژئوپلیتیکی در خاورمیانه قرار گرفته است. افزایش تنشها میان ایران و ایالات متحده باعث شده معاملهگران انرژی با نگرانی بیشتری به آینده عرضه نفت نگاه کنند. در چنین شرایطی هر خبر سیاسی یا نظامی میتواند به سرعت قیمتها را در بازار جهانی بالا یا پایین ببرد.
به گزارش تجارت نیوز، در این شرایط مهمترین شاخصهای بازار یعنی نفت خام برنت (Brent Crude) و وست تگزاس (West Texas Intermediate) در هفتههای اخیر نوسان قابلتوجهی را تجربه کردهاند. بهطوری که نفت برنت که یکی از معیارهای اصلی قیمتگذاری نفت در جهان است، در مقاطعی از تنشهای اخیر به حدود ۱۲۰ دلار برای هر بشکه نیز رسید. (در ۹ مارس با تشدید جنگ در منطقه خاورمیانه و تشدید تنش ها، قیمت نفت به سرعت بالا رفت و برای نخستین بار از سال ۲۰۲۲ از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرد. در همان روز نفت برنت قیمت حدودا ۱۱۹.۵ دلار را برای هر بشکه تجربه کرد. نفت WTI نیز تقریبا تا همین سطح حدود ۱۱۹ دلار قیمت داشت.)
همانطور که اشاره شد این افزایش نرخ عمدتاً به دلیل نگرانی از اختلال در عرضه نفت از منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز (Strait of Hormuz) است که یکی از نقاط حساس در مسیر حیاتی انتقال انرژی منطقه محسوب میشود و بخش بزرگی از تولید و صادرات نفت جهان را در اختیار دارد؛ حدود یکپنجم نفت جهان از این تنگه عبور میکند و هرگونه تهدید علیه امنیت کشتیرانی در این مسیر میتواند شوک بزرگی به بازار وارد کند.
تاثیری که انرژی از سیاست گرفت
بازار نفت معمولاً نسبت به ریسکهای ژئوپلیتیکی بسیار حساس است. در واقع قیمتها تنها بر اساس عرضه و تقاضای واقعی تعیین نمیشوند، بلکه «انتظار بازار» نیز نقش مهمی در این میان دارد. وقتی سرمایهگذاران احتمال میدهند جنگ یا درگیری گستردهتر شود، برای جلوگیری از کمبود آینده نفت شروع به خرید بیشتر میکنند و همین موضوع باعث افزایش قیمتها میشود. برعکس، اگر نشانههایی از کاهش تنش یا مذاکرات دیپلماتیک دیده شود، بازار سریعاً واکنش نشان داده و قیمتها کاهش پیدا میکند.
در حال حاضر نیز ۳ موضوع اختلال در تنگه هرمز، حمله به زیرساختهای نفتی منطقه و در نهایت گسترش جنگ ایران و آمریکا-اسرائیل وضعیت نگران کننده بازار انرژی جهان را تشدید کرده است. علاوه بر این اظهارات سیاسی و موضعگیریهایی که از سوی سیاستمداران ایرانی و آمریکایی و افرادی چون دونالد ترامپ درباره کاهش یا تشدید تنشها بیان شد در تلاطم بازار مذکور تاثیرگذار بوده است.
علاوه بر این، گزارشها و پیشبینیهای نهادهای انرژی مانند U.S. Energy Information Administration نیز جهتگیری بازار را تا حدی مشخص میکند. این نهادها معمولاً بر اساس سطح ذخایر نفت، میزان تولید اوپک و وضعیت اقتصاد جهانی، چشمانداز قیمت نفت را تخمین میزند و در حال حاضر نیز معتقد است که جهش قیمت نفت ناشی از جنگ موقتی است و با افزایش عرضه جهانی، میانگین قیمت برنت احتمالاً در سال ۲۰۲۶ به حدود ۵۶ دلار و در ۲۰۲۷ به حدود ۵۳ دلار کاهش پیدا میکند.
آیا تلاطم قیمت بازار انرژی پایان یافت؟
اگر بخواهیم آینده کوتاهمدت قیمت نفت را مورد ارزیابی قرار دهیم چند سناریو برای آن قابل تصور است. در سناریوی نخست که سایت انگلیسی زبان الجزیره به آن پرداخته است بر این موضوع تاکید می شود که اگر تنشهای نظامی میان ایران و آمریکا افزایش پیدا کند و به درگیری گستردهتری در منطقه منجر شود، احتمال افزایش قیمت نفت تا محدوده ۱۱۰ تا ۱۳۰ دلار برای هر بشکه وجود دارد.
حتی در شرایطی که امنیت تنگه هرمز به طور جدی تهدید شود، برخی تحلیلگران معتقدند قیمتها میتواند به سطوحی بسیار بالاتر نیز برسد. در سناریوی دوم، اگر تنشها در حد درگیریهای محدود باقی بماند و صادرات نفت منطقه ادامه پیدا کند، قیمتها احتمالاً در محدوده ۹۰ تا ۱۱۰ دلار نوسان خواهد داشت. این سطح قیمتی در واقع نوعی «پریمیوم ریسک» است که بازار برای خطرات ژئوپلیتیکی در نظر میگیرد.
اما در سناریوی سوم، اگر مذاکرات سیاسی به کاهش تنشها و نوعی آتش بس یا توافق موقت منجر شود، قیمت نفت ممکن است دوباره به محدوده ۷۵ تا ۹۰ دلار بازگردد. در چنین شرایطی بازار به سرعت ریسک جنگ را از قیمتها حذف میکند. به صورت کلی به نظر می رسد که بازار نفت در حال حاضر بیش از هر زمان دیگری به تحولات سیاسی خاورمیانه وابسته شده است. برای تحلیلگران انرژی، مهمترین عامل تعیین کننده در ماههای آینده نه فقط میزان تولید نفت، بلکه وضعیت امنیتی منطقه و آینده روابط ایران و ایالات متحده خواهد بود. همین موضوع باعث شده بازار نفت وارد دورهای از نوسان شدید و پیشبینیهای متفاوت شود.
کدام کشورها آسیب دیدند؟
افزایش قیمت نفت معمولاً بیشترین فشار را بر اقتصادهایی وارد میکند که وابستگی زیادی به واردات انرژی دارند. در این میان بسیاری از کشورهای اروپایی از جمله اقتصادهای بزرگ اتحادیه اروپا به شدت از افزایش قیمت انرژی آسیبپذیر هستند؛ روسیه به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان بازار نفت و منتفع اصلی این شرایط به کشورهای اروپایی پیشنهاد کرده است تا نفت موردنیاز این کشورها را تاکین کند. افزایش بهای نفت به طور مستقیم هزینه حملونقل، تولیدات صنعتی و قیمت سوخت را افزایش میدهد و در نهایت به رشد تورم منجر میشود. این موضوع برای اقتصادهای اروپایی که در سالهای اخیر با تورم بالا و رشد اقتصادی محدود مواجه بودهاند چالش مهمی محسوب میشود.
در آسیا نیز برخی اقتصادهای بزرگ واردکننده نفت با فشار قابل توجهی روبهرو شدهاند. کشورهایی مانند ژاپن، کره جنوبی و هند بخش بزرگی از انرژی مورد نیاز خود را از طریق واردات تأمین میکنند و افزایش قیمت نفت میتواند کسری تجاری و تورم را در این کشورها افزایش دهد. در چنین شرایطی دولتها مجبور میشوند برای کنترل قیمت سوخت یا حمایت از مصرفکنندگان، هزینههای بیشتری را متحمل شوند.
در میان اقتصادهای در حال توسعه نیز برخی کشورها بیش از دیگران در برابر شوک انرژی آسیبپذیر هستند. برای نمونه اقتصاد مصر یا فلیپین و تایلند که به واردات انرژی وابستگی قابل توجهی دارند، با افزایش قیمت نفت با فشار بیشتری بر بودجه دولت و نرخ تورم مواجه شدهاند. افزایش هزینه واردات انرژی در چنین کشورهایی میتواند به کاهش ارزش پول ملی، افزایش کسری بودجه و فشار بر اقتصاد کلان منجر شود.
سیاستها برای کنترل بازار
در شرایطی که اقتصاد بیشتر کشورهای جهان متاثر از تلاطم قیمت بازار انرژی و جنگ در منطقه خاورمیانه بوده است آیا سیاستی برای کنترل نرخ نفت و دیگر حامل های انرژی اندیشیده شده است؟ کشورهای عضو سازمان اپک (Organization of the Petroleum Exporting Countries) و متحدان آن در قالب ائتلاف اوپک پلاس تلاشی برای مدیریت بازار نفت داشته اند. این کشورها سعی کرده اند از طریق تنظیم سطح تولید بر تعادل عرضه و تقاضا در بازار جهانی تأثیر بگذارند.
در شرایطی که نگرانیها درباره کاهش عرضه نفت از خاورمیانه افزایش یافته، برخی تحلیلگران معتقدند اوپک پلاس ممکن است در صورت تداوم بحران، با افزایش تدریجی تولید تلاش کند از جهش شدید قیمتها جلوگیری کند. هدف اعلامی این سازمان حفظ ثبات بازار و جلوگیری از نوسانهای شدید است، زیرا افزایش بیش از حد قیمتها میتواند به کاهش تقاضای جهانی و در نهایت آسیب به تولیدکنندگان منجر شود.
در کنار تولیدکنندگان نفت، کشورهای صنعتی نیز مجموعهای از ابزارهای اقتصادی و سیاسی برای مهار افزایش قیمتها در اختیار دارند. یکی از مهمترین این ابزارها آزادسازی ذخایر استراتژیک نفت است. کشورهای عضو آژانس بینالمللی انرژی (International Energy Agency) در شرایط اضطراری میتوانند بخشی از ذخایر نفتی خود را وارد بازار کنند تا کمبود عرضه جبران شده و از افزایش شدید قیمتها جلوگیری شود. در بحرانهای انرژی گذشته نیز این اقدام به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت بازار مورد استفاده قرار گرفته است.
در شرایط کنونی نیز برخی گزارشها حاکی از آن است که کشورهای صنعتی در حال بررسی امکان آزادسازی گسترده ذخایر نفتی هستند تا در صورت ادامه بحران خاورمیانه بتوانند فشار بازار را کاهش دهند. علاوه بر این، کشورهای عضو گروه هفت نیز در نشستهای اخیر خود درباره هماهنگی اقدامات برای مقابله با شوک انرژی گفتوگو کردهاند. این اقدامات میتواند شامل آزادسازی ذخایر نفت، تسهیل تولید انرژی و یا حتی سیاستهای مالی برای کاهش فشار بر مصرفکنندگان باشد.
برخی دولتها همچنین در سطح داخلی اقداماتی مانند کاهش مالیات سوخت، ارائه یارانه انرژی یا اعمال سقف قیمت بر فرآوردههای نفتی را بررسی کردهاند. چنین اقداماتی با هدف جلوگیری از افزایش شدید قیمت بنزین و گازوئیل و کاهش فشار بر خانوارها و صنایع انجام میشود. با این حال کارشناسان هشدار میدهند که این اقدامات تنها میتواند اثر کوتاهمدت داشته باشد و در صورت تداوم بحران ژئوپلیتیکی، بازار نفت همچنان با نوسانهای شدید مواجه خواهد بود.