در این رویکرد جدید وقتی کار دولت را به زیست بوم‌ها افراز می‌کنیم، مردم به یک دستگاه مراجعه می‌کنند و اگر دستگاهی کار خود را به درستی انجام ندهد دولت نظارت می‌کند. بنابراین با طرح گفته شده قرار است کار مردم تسهیل شود.

بر اساس برنامه هفتم رتبه ما در شاخص دولت الکترونیک باید به ۷۵ برسد اما رییس جمهوری تکلیف کرده که باید جزو ۲۰ کشور برتر باشیم. یکی از عوامل این است که تعامل پذیری بین دستگاه‌ها افزایش یابد.

اکنون پنجره ملی خدمات دولت هوشمند بیش از ۸۰ میلیون کاربر دارد؛ فلسفه وجودی این پنجره این بوده که مردم را به خدمات متصل کند و در زیست بوم دیجیتال مشخص می‌شود که کدام سازمان‌ها خدمات را به صورت مناسب ارائه داده‌اند. شکل‌گیری دولت الکترونیک در وزارت ارتباطات، فرصتی را در اختیار سازمان‌ها قرار داد تا نه تنها اطلاعات و خدمات خود را شفاف‌تر کنند بلکه آن‌ها را سریع‌تر، آسان‌تر و کم هزینه‌تر در اختیار شهروندان قرار دهند و این مقدمه‌ای بر زیست‌بوم تحولی دیجیتال به شمار می‌آید.

بر این اساس، یکپارچه‌سازی سامانه‌های خدمات عمومی و هوشمندسازی فرآیندهای حکمرانی مهمترین گام دولت در زمینه تحول دیجیتال است و هدف این زیست بوم‌ها حذف سامانه‌های موازی و نقش مهمی که در تسهیل امور به مردم دارند، است.

زیست بوم دیجیتال؛ نسخه مجازی زندگی واقعی

تمام فرآیندهایی که در زیست واقعی وجود دارد، در زیست بوم دیجیتال در فضای مجازی نیز با رویکرد اقتصادی و توسعه محور ایجاد می‌شود و کارشناسان تأکید می‌کنند برای این حوزه برخی زیرساخت‌ها مانند، آموزش، امنیت، ارتباطات پایدار لازم است.

تابستان سال گذشته رئیس جمهور در ابلاغیه‌ای، وزارت ارتباطات را مأمور اجرای طرح زیست بوم‌های دیجیتال برای تحقق اهداف برنامه هفتم پیشرفت و پیشبرد دولت هوشمند کرد.

براساس مفاد این ابلاغیه، سازمان فناوری اطلاعات ایران موظف شد ظرف مدت ۶ ماه، معماری‌های کلان و استانداردهای فنی زیست‌بوم‌های دیجیتال دولت را شامل سکوی تبادل داده‌های پایه، سکوی تبادل اسناد و تراکنش‌های الکترونیکی و نظام اعتباربخشی میان‌زنجیره‌ای خدمات، تدوین و اجرا کند.

براساس آخرین اظهارات معاون وزیر ارتباطات در این زمینه با چند دانشگاه قرارداد بسته‌ و کار ابلاغ به آنها و تشکیل تیم‌ها انجام شده است و در حال حاضر برروی معماری‌ها و اسناد کار می‌کنند و در تلاش هستند تا دستگاه‌های مرتبط نیز درگیر کار شوند. اگر این معماری و اسناد آماده شوند، تکلیفی که رئیس جمهور داده‌اند، عملیاتی خواهد شد.

همچنین با گذشت زمان اندکی وی از تعریف زیست‌بومی اختصاصی برای روستا در جهت توسعه کسب و کارهای روستایی خبر داد. اولویت‌بندی‌ این زیست بوم‌ها بر اساس ابلاغیه رئیس‌جمهور  انجام شده و موضوعاتی مانند لجستیک، زنجیره تأمین، انرژی، مالی و مالیاتی، کشاورزی و آموزش در اولویت نخست قرار گرفتند. برخی دیگر از زیست‌بوم‌ها نیز در اولویت بعدی هستند.

زمانی که صحبت از زیست بوم دیجیتال می‌شود یعنی تمام فرآیندهایی که در زیست واقعی وجود دارد، در فضای مجازی نیز با رویکرد اقتصادی و توسعه محور ایجاد شود.به طور مثال گفته می‌شود که فضایی برای روستاییان ایجاد شود تا اقتصاد بیشتری برای خدمات و محصولات واقعی خود از طریق فضای مجازی فراهم کنند و به بهتر شدن سبک زندگی و درآمد بالاتر کمک کند.

زیست بوم دیجیتال همه آن چیزی که در فضای واقعی اقتصادی و اجتماعی وجود دارد را می‌تواند در فضای مجازی ایجاد کند اما باید به این نکته توجه کرد برخی زیرساخت‌ها لازمه زیست بوم مجازی است. به طور مثال اینترنت پایدار، باکیفیت، قیمت مناسب و در دسترس یکی از زیرساخت‌هایی بوده که مورد نیاز است.

بنابراین زمانی که از توسعه زیست بوم دیجیتال برای روستاییان صحبت می‌شود باید توجه کرد آیا به روستاییان اینترنت با کیفیت و با قیمت مناسب ارائه شده که انتظار داریم در این زیست بوم قرار بگیرند و توسعه اقتصاد روستایی را بر مبنای اقتصاد دیجیتال محقق کنند؟

بخش دیگر قوانین و مقررات است که معمولا دست و پاگیر هستند و بخشی دیگر حمایت‌ها و تسهیلات مالی یا غیر مالی بوده که بتواند به آنها کمک کند. علاوه بر موارد گفته شده آموزش، یکی از زیرساخت‌ها برای توسعه زیست بوم دیجیتال است. بنابراین، سوال مطرح می‌شود آیا همه افرادی که می‌خواهند در این زیست بوم قرار گیرند، آموزش‌های لازم را دیده‌اند که این زیست بوم چگونه می‌تواند به آنها کمک کند؟

به گفته کارشناسان در زمینه زیست بوم دیجیتال باید به بحث امنیت نیز توجه کرد. مانند امنیت اطلاعات، داده‌ها، داده‌های حریم خصوصی به خصوص اگر بحث اقتصادی و سلامت مطرح می‌شود، دیتا و اطلاعات بسیار اهمیت پیدا می‌شود. پس از مشخص شدن نرم افزار و کاربردهای آن، باید فرهنگ‌سازی، ترویج، تشویق، معرفی، اطلاع‌رسانی و امیدآفرینی انجام شود تا بتوان گفت یک زیست بوم دیجیتال خوب در کشور فراهم کرده‌ایم.

اما یکی از مشکلات اصلی این است که نمی‌دانیم زیست بوم باید یکپارچه باشد یا اینکه هر موقعیتی باید زیست بوم خودش را داشته باشد و بعدها به یک دیگر متصل شوند، متأسفانه چون زمان دولت‌ها معمولا چهار ساله و محدود است، دولت‌ها بیشتر می‌خواهند یک کار سریع انجام دهند. اما باید یک‌زیست‌بوم در لایه‌های زیرساختی تعریف کنیم و بعد به دستگاه‌های مختلف اعلام شود که به این زیست بوم بپیوندند و کار خود را انجام دهند. بنابراین این یک مدل است به شرطی که همه زیرساخت‌های گفته شده فراهم شود.

به گفته کارشناسان، در غیر این صورت مجبوریم زیست بوم‌های منطقه‌ای، تخصصی یا اختصاصی مانند زیست بوم حوزه سلامت و روستایی ایجاد کنیم و بعدا آنها را بایکدیگر ترکیب کنیم. مدل دوم سریع تر بوده اما شاید در هنگام یکی شدن مقداری کار به دلیل تنوع داده‌ها، عدم هماهنگی و همگونی که باید در یکپارچگی به دست بیاید، سخت‌تر باشد.

در این باره وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات معتقد است که اگر سامانه‌های ما آسیب‌پذیر و متوقف شوند و نتوانند به مردم خدمات دهند، مصداق یک موضوع ضد امنیت ملی است. اینکه یک پنجره واحد ایجاد کنیم و همه خدمات دولت ذیل آن ارائه شوند، اساساً شدنی نیست. هم تجربه خودمان در چند دهه اخیر در کشور را دیدیم و هم تجارب سایر کشورها، از کانادا تا سنگاپور را بررسی کردیم.

به گفته سید ستار هاشمی، آن‌ها زیست‌بوم‌هایی در حوزه‌های مختلف مثل سلامت، مالیات، آموزش و … طراحی کرده‌اند. ما هم برای طرح خودمان یک سال وقت گذاشته‌ایم و چارچوب آن را نهایی کردیم که در هیئت وزیران مصوب و به وزارت ارتباطات ابلاغ شد. در حال حاضر ۷ زیست‌بوم آماده است تا کار خود را اجرا کند که محوریت آن‌ها سازمان فناوری اطلاعات است. اتفاقاً سیاست‌های کلی نظام هم موضوعات را خوشه‌ای دیده، نه جزئی؛ بنابراین یک تغییر نگرش در این حوزه داریم که اتکای آن بخش خصوصی است.

از سوی دیگر سازمان اداری و استخدامی هم به گفته وزیر ارتباطات، آن را پیگیری کرده، ولی فاصله دریافتی و پرداختی در بخش‌های دولتی و خصوصی بسیار زیاد است. بنابراین در دولت نمی‌توانیم کاری انجام دهیم؛ تنها چاره آن شکل‌گیری اپراتورهای بخش خصوصی در حوزه خدمات است. تجربه این کار را هم داریم زمانی برای دریافت خط ثابت دو سال در نوبت بودیم، ولی این کار را به بخش خصوصی واگذار کردیم که بسیار موفق بود.

قرار بود شب عید امسال این ۷ زیست‌بوم کار خود را به صورت رسمی آغاز کنند اما با شروع جنگ تحمیلی سوم این اتفاق نیفتاد، اما وزیر ارتباطات اظهار امیدواری کرده تا یک ماه آینده این زیست‌بوم‌ها کارشان را آغاز کنند.

در این میان، در بسیاری از مواقع، دستگاه‌های مختلف هنگام اختلال در ارائه خدمات اعلام می‌کنند که اینترنت قطع است و به همین دلیل امکان خدمت‌رسانی ندارند؛ در حالی که باید میان مشکل در زیرساخت ارتباطی و ضعف سامانه‌های تخصصی تفاوت قائل شد.

وزیر ارتباطات در این باره تاکید کرده اگر واقعاً شبکه ارتباطی دچار اختلال جدی باشد، پلتفرم‌هایی مانند اسنپ، دیجی‌کالا، علی‌بابا و دیگر خدمات داخلی نیز نباید بتوانند فعالیت کنند. اما وقتی این پلتفرم‌ها روی همان شبکه فعال هستند، نمی‌توان هر مشکل دستگاه‌ها را به قطعی اینترنت نسبت داد. در بسیاری از موارد، مسئله اصلی به کیفیت، فرسودگی یا ضعف سامانه‌های داخلی آن دستگاه‌ها برمی‌گردد. البته سرمایه‌گذاری در لایه دسترسی و بهبود کیفیت شبکه همچنان ضروری است، اما حل مسئله نیازمند تشخیص درست آن است.

در نتیجه وزارت ارتباطات می‌تواند وضعیت سامانه‌ها را پایش و ارزیابی کند، اما طراحی و توسعه سامانه‌های تخصصی هر دستگاه بر عهده همان دستگاه است. بر این اساس، برای به‌روزرسانی این سامانه‌ها و استفاده از فناوری‌های نوین، حضور نیروی انسانی متخصص و توانمند ضروری است.

با این حال، پایین بودن سطح پرداخت‌ها در دستگاه‌های دولتی به گفته وزیر ارتباطات باعث شده بسیاری از نیروهای نخبه تمایلی به حضور در این بخش نداشته باشند. ادامه این روند می‌تواند کیفیت خدمات دیجیتال را کاهش دهد، آسیب‌پذیری سامانه‌ها را بیشتر کند و در نهایت به از دست رفتن نخبگان منجر شود؛ موضوعی که با امنیت ملی نیز در تضاد است.

در مسیر توسعه فضای مجازی، نباید صرفاً بر محدودیت تمرکز کرد؛ بلکه باید با رویکردی ایجابی، بر تولید محتوا متمرکز شد. واقعیت این است که در زیست‌بوم اقتصاد دیجیتال، نمی‌توان پیش‌بینی کرد که پرچم‌دار بعدی نوآوری کیست و از کدام نقطه کشور ظهور خواهد کرد.

بر این اساس وزیر ارتباطات با تأکید بر اهمیت دسترسی برابر به فرصت‌ها، توسعه بستر عادلانه آموزش را عامل اصلی رشد نخبگان در کشور می‌داند و معتقد است اگر این زیرساخت‌های آموزشی و ارتباطی نبود، فردی از یک منطقه محروم و دورافتاده هرگز نمی‌توانست به جایگاه‌های بالای مدیریتی و علمی دست یابد.