پژوهشگاه فضایی ایران؛ کارنامهای از «ناهید» و «پارس» تا آسیب در جنگ ۴۰ روزه
به گزارش ایسنا، صنعت فضایی در دنیای امروز تنها به پرتاب ماهواره و اکتشافات فضایی محدود نمیشود، بلکه به یکی از شاخصهای اصلی توسعه علمی، فناوری و اقتدار ملی کشورها تبدیل شده است؛ چرا که این فناوری نقش اساسی در حوزههایی چون ارتباطات، ناوبری، مدیریت منابع طبیعی، پایش محیط زیست، پیشبینی و مدیریت بحرانهای طبیعی، امنیت و توسعه اقتصادی ایفا میکند. از این رو، سرمایهگذاری در این صنعت نهتنها موجب ارتقای دانش و توانمندیهای فناورانه کشورها میشود، بلکه زمینهساز شکلگیری صنایع پیشرفته، اشتغال دانشبنیان و افزایش رقابتپذیری در عرصه بینالمللی نیز خواهد بود.
ایران نیز طی دو دهه گذشته با تکیه بر ظرفیت دانشگاهها، مراکز پژوهشی و شرکتهای دانشبنیان، گامهای مهمی در توسعه فناوریهای فضایی برداشته است. طراحی و ساخت ماهوارههای بومی، توسعه زیرساختهای آزمایشگاهی، پیشرفت در حوزه سنجش از دور و مخابرات فضایی و همچنین تربیت نیروی انسانی متخصص، بخشی از دستاوردهای کشور در این عرصه به شمار میرود.
پژوهشگاه فضایی ایران به عنوان یکی از مهمترین بازوهای علمی و پژوهشی کشور در حوزه فضا، نقش محوری در توسعه فناوریهای فضایی، طراحی و ساخت سامانههای ماهوارهای، انجام پژوهشهای کاربردی و حمایت از زیستبوم نوآوری فضایی ایفا کرده است. این پژوهشگاه با اجرای پروژههای ملی، توسعه فناوریهای راهبردی و همکاری با دانشگاهها و شرکتهای فناور، سهم قابل توجهی در پیشبرد اهداف فضایی کشور و تقویت جایگاه ایران در این حوزه داشته است.
در شرایطی که اقتصاد فضا و خدمات مبتنی بر دادههای ماهوارهای به یکی از پیشرانهای توسعه در جهان تبدیل شدهاند، استمرار فعالیتهای پژوهشی و فناورانه در این بخش میتواند نقش مهمی در تحقق توسعه پایدار و افزایش توان رقابتی کشور ایفا کند. این در حالی است که پژوهشگاه فضایی ایران نیز در جریان تجاوز نظامی رژیم صهیونیستی و امریکا به برخی زیرساختهای کشور، از آسیبهای ناشی از این حملات مصون نماند. این مرکز که یکی از مهمترین نهادهای پژوهشی و فناورانه کشور در حوزه فناوریهای فضایی به شمار میرود، بخشی از فعالیتهای خود را تحت تأثیر شرایط جنگی و تهدیدات امنیتی تجربه کرد.
کارشناسان معتقدند هدف قرار دادن مراکز علمی و پژوهشی، فراتر از خسارتهای فیزیکی، میتواند روند توسعه فناوری و اجرای پروژههای راهبردی را با چالش مواجه کند. پژوهشگاه فضایی ایران طی سالهای گذشته نقش مهمی در توسعه فناوریهای ماهوارهای، زیرسامانههای فضایی، آزمایشگاههای تخصصی و تربیت نیروی انسانی متخصص ایفا کرده و بخشی از زیرساخت علمی کشور در حوزه فضا را شکل داده است.
با این حال، تجربه سالهای گذشته نشان داده است که برنامه فضایی ایران متکی بر شبکهای گسترده از دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی، شرکتهای دانشبنیان و متخصصان داخلی است و پیشرفتهای این حوزه صرفاً به یک مرکز یا مجموعه محدود نمیشود. از این رو، فعالان حوزه فضا تأکید دارند که توسعه فناوریهای فضایی و تداوم فعالیتهای پژوهشی در این بخش همچنان به عنوان یکی از اولویتهای علمی و فناورانه کشور دنبال خواهد شد.
حمله به مراکز علمی و تحقیقاتی در هر کشوری، علاوه بر خسارتهای مستقیم، میتواند بر روند تولید دانش، نوآوری و توسعه فناوری اثرگذار باشد. از همین رو، حفاظت از زیرساختهای علمی و پژوهشی به عنوان بخشی از سرمایه راهبردی کشورها، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
زمینههای تحقیقاتی پژوهشگاه فضایی
پژوهشگاه فضایی ایران یکی از مهمترین مراکز پژوهشی و فناورانه کشور در حوزه فضا به شمار میرود که ریشههای شکلگیری آن به سال ۱۳۹۰ بر میگردد. این پژوهشگاه بر اساس مجوز شورای عالی گسترش آموزش عالی در سال ۱۳۹۰ ذیل سازمان فضایی ایران به منظور پاسخگویی به بخشی از نیازهای کشور در زمینه علوم و فنون فضایی راهاندازی شد.
این پژوهشگاه بر اساس مصوبه مورخ شورای عالی اداری وابسته به وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات است که فعالیت خود را با راهاندازی ۵ پژوهشکده آغاز کرد.
پژوهشگاه فضایی ایران در عرصه اکتساب فناوریهای صلحآمیز فضایی فعال است و در زمینههای مختلف علوم فضایی از جمله مطالعه، طراحی و ساخت ماهوارههای مخابراتی و سنجشی، ناوبری و موقعیتیابی و زیست فضا فعالیت میکند. این پژوهشگاه در جهت انجام اهداف و وظایف خود، درصدد دستیابی به فناوریهای کاربردی و نوین فضایی و تولید محصولات مورد نیاز در این زمینه است.
پژوهشکده سامانههای ماهواره
این پژوهشکده در سال ۱۳۶۲ با نام مرکز تحقیقات مهندسی (وابسته به جهاد سازندگی) و با هدف رفع برخی از نیازهای ملی در عرصه فناوریهای پیشرفته تأسیس شد. در سال ۱۳۷۹ پس از اجرای موفق مأموریتهای محوله و با مجوز شورای گسترش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به عنوان یکی از اولین پژوهشکدههای رسمی کشور، ادامه فعالیت داد. این پژوهشکده پس از اثرگذاریهای متعدد در ارکان مختلف فناوری کشور و کسب ۱۸ جایزه از جشنواره بینالمللی خوارزمی در سال ۱۳۹۰ با مصوبه شورای عالی اداری به سازمان فضایی ایران پیوسته و پس از تأسیس پژوهشگاه فضایی ایران در سال ۱۳۹۱ با تغییر عنوان به پژوهشکده سامانههای حمل و نقل فضایی مأموریتهای جدید فضایی را عهدهدار شد.
پژوهشکده سامانههای حمل و نقل فضایی پروژههای متعددی را در راستای مأموریت خود به انجام رسانده و یا در دست اجرا دارد که برخی از آنها عبارتند از:
* طراحی مفهومی و مهندسی بلوک انتقال مداری برای انتقال ماهواره از مدار LEO به GEO با تعیین الزامات ماهوارهبر
* طراحی و ساخت اولین موتور کروی فضایی سوخت جامد کشور (موسوم به آرش ۲۲)
* دستیابی به فناوری سوخت موتورهای سوخت جامد فضایی
* شبیهسازی دقیق پرتاب، جدایش و تزریق بلوک انتقال مداری
* طراحی، ساخت و تست سامانه بازیابی محمولههای فضایی درون اتمسفر و در سرعتهای مافوق صوت
* طراحی سیستمهای مختلف جدایش سرد و گرم حاملهای فضایی
* طراحی، ساخت، پرتاب و بازیابی اولین کاوشگر کشور در سال ۱۳۸۲
* طراحی و ساخت آزمایشگاهیِ موتورهای هیبریدی
* طراحی و ساخت سیستمهای تله متری برای حامل و انتقال مداری
* طراحی و تولید نانو ساختارها برای استفاده در بدنه سامانههای فضایی
* تولید پوششهای نانوسرامیک برای حفاظت اجزاء در حرارت بالا برای مأموریتهای فضایی
* طراحی انواع تراسترهای فضایی (تراستر گاز سرد، تراستر هیدرازینی، تراسترهای تک پیشرانه و دو پیشرانه)
* طراحی و ساخت قطعات فوق سبک، سبک و مقاوم کامپوزیتی
* طراحی، ساخت و راهاندازی کشتی هوایی
پژوهشکده مکانیک
این واحد پژوهشی در سال ۱۳۶۵ با هدف تأمین بخشی از نیازهای فنی و مهندسی مراکز صنعتی کشور و ارائه خدمات به این بخشها در شیراز تأسیس شده است. سپس در سال ۱۳۹۰ به پژوهشگاه فضایی ایران منتقل و به پژوهشکده ارتقاء یافته است و با عنوان پژوهشکده مکانیک عهدهدار انجام بخشهایی از مأموریتهای پژوهشگاه فضایی ایران در حوزههای مختلف است.
این واحد پژوهشی در سال ۱۳۶۵ با هدف تأمین بخشی از نیازهای فنی و مهندسی مراکز صنعتی کشور و ارائه خدمات به این بخشها در شیراز تأسیس شده است. سپس در سال ۱۳۹۰ به پژوهشگاه فضایی ایران منتقل و به پژوهشکده ارتقاء یافته است و با عنوان پژوهشکده مکانیک عهده دار انجام بخشهایی از مأموریتهای پژوهشگاه فضایی ایران در حوزههای مختلف است.
امکانات آزمایشگاهی و کارگاهی این پژوهشکده مشتمل بر ۱۲ آزمایشگاه از جمله آزمایشگاههای تونل باد، ذخیرهساز انرژی، پلیمر و غشاء، آزمایشگاههای اپتیک، مغناطیس، الکترونیک، مایکروویو و دیجیتال، اتاق تاریک، اتاق تمیز، آزمایشگاههای متالورژی و خواص مکانیکی، آنالیز مواد، شیمی و کارگاههای پایلوت و ساخت است. مجموعه آزمایشگاهها با داشتن استاندارد ایزو ۱۷۰۲۵، بهعنوان آزمایشگاه همکار سازمان استاندارد، به بخشهای خصوصی، دولتی و دانشگاهی خدمات آزمایشگاهی ارائه میکند و افزون بر آن، عضو شبکه آزمایشگاههای علمی ایران (شبکه شاعا) زیرمجموعه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، شبکه آزمایشگاههای فناوریهای راهبردی زیرمجموعه معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری نیز هست. مرکز محاسبات سریع از دیگر زیرساختهای موجود این پژوهشکده است که با در اختیار داشتن سرور پردازش قوی و سریع امکان سرویسدهی به تمامی پروژههای داخل و خارج از پژوهشکده را برای محاسبات نرمافزاری فراهم آورده است.
این پژوهشکده با بهرهمندی از توان کارشناسان و متخصصان توانمند و داشتن امکانات سختافزاری و نرمافزاری، آزمایشگاهها و کارگاههای ساخت و مونتاژ خود، موفق به اجرای بیش از ۱۰۰ طرح بزرگ تحقیقاتی در حوزههای مختلف فضایی، دفاعی و صنعتی شده و از سوی پژوهشگاه فضایی ایران مأموریت حوزههای رادارهای تصویربرداری دهانه مصنوعی، حسگرهای فضایی و ذخیره انرژی به آن ابلاغ شده است.
رادار تصویر برداری دهانه مصنوعی (SAR)
در حوزه سنجش از دور، تصویربرداری فعال در فرکانسهای موج رادیویی از اهمیت بالایی برخوردار است. در این زمینه رادار دهانه مصنوعی (SAR)، مؤثرترین ابزار تصویربرداری رادیویی با کیفیت و تفکیکپذیری بالا، به عنوان یک سیستم پایشی و نظارتی راداری، مزایای متعددی نظیر قابلیت کار در تمام ساعات شبانهروز با شرایط جوی مختلف را دارا است. با ابلاغ پروژه رادار دهانه مصنوعی، این پژوهشکده به منظور اکتساب دانش فنی و دستیابی به فناوری «رادار دهانه مصنوعی»، با توجه به توان علمی خود و سایر مراکز پژوهشی کشور، راهبرد کلان حسگر محمولهای رادار دهانه مصنوعی را مصوب کرد. هدف نهایی این راهبرد که هم اکنون سامانه هواپایه آن طراحی، ساخته و تست شده است، توسعه و بومیسازی فناوری مورد نیاز در طراحی سیستمی، تفصیلی و ساخت سامانه رادار دهانه مصنوعی فضاپایه تعیین شده است. دستیابی به دانش فنی طراحی و ساخت زیر سیستمهای مربوط به این سامانه توانمندیهای بسیاری را در حوزه سنجش از دور راداری در این پژوهشکده ایجاد کرده و فراهم آورده است.
سامانه آشکارساز موج میلیمتری
این سامانهها با بهرهبرداری از دو روش تصویربرداری سهبعدی اکتیو موج میلیمتری و یا راداری غیر تصویربرداری امکان بررسی غیرمستقیم افراد و محمولهها را برای کشف تهدیدهای مخفی شده زیر پوشش افراد و حفظ امنیت در مکانهای حساس فراهم میکنند. با استفاده از این سامانهها که قابل نصب در فضاهای باز و محیطهای بستهاند و در محدوده باند فرکانس موج میلیمتری طراحی میشوند، امکان تشخیص در بردهای کاری تا ۵۰ متر بهصورت بلادرنگ فراهم میشود.
حسگرهای فضایی
اکتساب و ارتقاء فناوریها و زیرساختهای مورد نیاز در فاز مهندسی خرید، طراحی و ساخت، تست و صحهگذاری و تأمین حسگرهای پروژههای پژوهشگاه فضایی ایران بر عهده پژوهشکده مکانیک است. حسگرهای خورشید، افق زمین، ستاره، مغناطیسی، ژیروسکوپها و … حسگرهایی مرجعی هستند برای تعیین موقعیت در ماهوارهها و فضاپیماها برای ثابت نگه داشتن وضعیت ماهواره در یک حالت مطلوب مورد استفاده قرار میگیرند.
از دیگر مأموریتهای این پژوهشکده در حوزه توسعه سامانههای اپتیکی، دستیابی به فناوری محمولههای سنجشی با رزولوشن بالا است. این محمولهها با دارا بودن قدرت تفکیک کمتر از ۵ متر و میدان دید حدود یک درجه، امکان سنجشهای بسیار دقیق را فراهم میکنند و افزون بر کاربردهای فضایی، کاربردهای تجاری بسیاری از جمله پایش منابع زمینی و زیرزمینی، محصولات کشاورزی، آلودگیهای زیست محیطی و تغییرات محیطی دارند.
حسگرهای فضایی – سیستمهای ذخیرهساز انرژی الکتریکی
این سیستمها در سامانههای فضایی به منظور تأمین توان الکتریکی اجزاء نظیر کنترل، ناوبری و هدایت، ارتباطات، کنترل وضعیت و مدیریت حرارتی مورد استفاده قرار میگیرند. در راستای مأموریت محوله، راهبرد کلان و نقشه راه باتریهای لیتیم یون فضایی تدوین و ساخت آن در این پژوهشکده در دست اجرا است. تأمین بستههای کامل باتری ماهوارههای سنجشی و مخابراتی پژوهشگاه فضایی ایران شامل سیستم مدیریت باتری از دیگر مأموریتهای این پژوهشکده است. تأمین باتری مورد نیاز انواع سیستمهای دارای نیرو محرکه برقی در حوزه تجاریسازی دستاوردهای این مأموریت بسیار حائز اهمیت است.
پژوهشکده مواد و انرژی
پژوهشکده مواد و انرژی اصفهان از سال ۱۳۶۴ با عنوان مرکز تحقیقات مهندسی در حوزه انجام تحقیقات کاربردی و توسعه فناوریهای نوین تاسیس شده و طرحهای متعددی را متناسب با نیازهای صنعتی و فناوری کشور انجام داده است. در این زمینه میتوان به دستاوردهای پژوهشی در حوزه فناوری پیلهای سوختی و آشکارسازها اشاره کرد که این واحد پژوهشی را به پیشرو این فناوری در سطح ملی مبدل کرده است.
این مرکز از سال ۱۳۹۰، به پژوهشگاه فضایی ایران، منتقل و به پژوهشکده ارتقاء یافته است.
پژوهشکده مواد و انرژی بیش از ۴۵ پروژه کاربردی صنعتی، علمی و فناوری را در سه دهه گذشته به انجام رسانده که تعدادی از آنها به این شرح است:
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت سیستم پیل سوختی ۵ و ۱۰ کیلووات (CHP) با امکان استفاده از الکتریسیته و گرما بهطور همزمان
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت سیستم پیل سوختی پشتیبان توان با ظرفیت ۱.۵ کیلو وات
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت سیستم پیل سوختی پلیمری فشرده با رویکرد کاربری فضایی
* کسب دانش فنی تولید صفحات دوقطبی فلزی و پلیمری به منظور استفاده در استک پیل سوختی
* طراحی و ساخت میز تست پیل سوختی با ظرفیت توانهای مختلف
* طراحی نرمافزار کنترل اتوماتیک سیستم پیل سوختی پلیمری
* طراحی و تولید سنسور گاز هیدروژن
* تهیه و تدوین فناوری قطعات یدکی مجتمع فولاد مبارکه اصفهان
* طراحی و ساخت آشکارساز قابل حمل بر اساس طیفسنجی تحرک یونی
* طراحی و ساخت دستگاه آشکارساز ایستگاهی دو منظوره
* طراحی و ساخت سیستم هوشمند ردیاب الکترونیک بهمنظور پایش افراد
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت ساختارهای ساندویچی لانه زنبوری مورد استفاده در سامانههای فضایی
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت پنلهای خورشیدی مورد استفاده در سامانههای فضایی
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت لولههای گرمایی مورد استفاده در سامانههای فضایی
* طراحی و ساخت ۵۰ عدد لوله حرارتی ماهواره «پارس ۱»
این پژوهشکده پروژههایی را نیز به شرح زیر در دست اجرا داشت:
* طراحی و ساخت پنلهای خورشیدی مورد استفاده در ماهواره «ناهید ۲»
* کسب دانش فنی، توسعه فناوری و ساخت هسته ساختارهای ساندویچی لانه زنبوری مورد استفاده در سامانههای فضایی
* کسب دانش فنی، توسعه فناوری و ساخت عایقهای حرارتی چند لایه مورد استفاده در سامانههای فضایی
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت مبدل الکتریکی DC-DC مورد استفاده برای کاربردهای فضایی
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت رادیاتور پنل ساندویچی مجهز به لوله حرارتی مورد استفاده در سامانههای فضایی
* طراحی و ساخت لوله حرارتی زینتر شده و شیاردار مورد استفاده در سامانههای فضایی
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت پهپاد خورشیدی
* اندازهگیری طول عمر و قابلیت اطمینان لولههای حرارتی
* کسب دانش فنی، توسعه فناوری، طراحی و ساخت پنل خورشیدی سامانههای فضای مورد استفاده در ماهوارههای هدف برنامه ششم توسعه.
پژوهشکده رانشگرهای فضایی
پژوهشکده رانشگرهای فضایی، در سال ۱۳۶۴ با عنوان واحد مهندسی پشتیبانی، تاسیس شد و در سال ۶۷ باتوجه به لزوم توسعه مراکز تحقیقاتی و علمی کشور در راستای رفع مشکلات فنی مهندسی، با نام مرکز تحقیقات مهندسی آذربایجان شرقی تا سال ۱۳۸۹ ادامه فعالیت کرده است و سپس از سال ۹۰، با توجه به توانمندیهای تخصصی، دانش فنی و سابقه اجرا و مدیریت کلان پروژههای متعدد ملی و امکانات و زیرساختهای نرمافزاری و سختافزاری از یک سو و شکلگیری ساختار فضایی کشور، زمینه برای ادغام این مرکز در پژوهشگاه فضایی ایران و ارتقاء آن با عنوان «پژوهشکده رانشگرهای فضایی» فراهم شد.
پژوهشکده رانشگرهای فضایی دستاوردهای ارزشمند و قابل اتکایی را در عرصه فناوری فضایی داشته که برخی از پروژههای انجام یافته شامل مواردی چون «انواع مختلف چرخ عکسالعملی»، «انواع مختلف پین پولر»، «بوم گرادیان جاذبه»، «مکانیزم بازکننده آنتن»، «مکانیزم بازکننده پنل خورشیدی»، «چاقوی حرارتی»، «مکانیزم محرکه آرایههای خورشیدی»، «عملگر مغناطیسی»، «میراگر جریان گردابی مغناطیسی»، «رانشگر یونی»، «رانشگر الکترواستاتیکی اثر هال» و «رانشگر الکتریکی- پالس پلاسمایی» میشود.
در سال ۱۳۶۲ با نام مرکز تحقیقات مهندسی (وابسته به جهاد سازندگی) و با هدف رفع برخی از نیازهای ملی در عرصه فناوریهای پیشرفته تأسیس شد. در سال ۱۳۷۹ پس از اجرای موفق مأموریتهای محوله و با مجوز شورای گسترش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به عنوان یکی از اولین پژوهشکدههای رسمی کشور، ادامه فعالیت داد. این پژوهشکده پس از اثرگذاریهای متعدد در ارکان مختلف فناوری کشور و کسب ۱۸ جایزه از جشنواره بینالمللی خوارزمی در سال ۱۳۹۰ با مصوبه شورای عالی اداری به سازمان فضایی ایران پیوسته و پس از تأسیس پژوهشگاه فضایی ایران در سال ۱۳۹۱ با تغییر عنوان به پژوهشکده سامانههای حمل و نقل فضایی مأموریتهای جدید فضایی را عهدهدار شد.
پژوهشکده سامانههای حمل و نقل فضایی پروژههای متعددی را در راستای مأموریت خود به انجام رسانده و یا در دست اجرا دارد که برخی از آنها عبارتند از:
* طراحی مفهومی و مهندسی بلوک انتقال مداری برای انتقال ماهواره از مدار LEO به GEO با تعیین الزامات ماهوارهبر
* طراحی و ساخت اولین موتور کروی فضایی سوخت جامد کشور (موسوم به آرش ۲۲)
* دستیابی به فناوری سوخت موتورهای سوخت جامد فضایی
* شبیهسازی دقیق پرتاب، جدایش و تزریق بلوک انتقال مداری
* طراحی، ساخت و تست سامانه بازیابی محمولههای فضایی درون اتمسفر و در سرعتهای مافوق صوت
* طراحی سیستمهای مختلف جدایش سرد و گرم حاملهای فضایی
* طراحی، ساخت، پرتاب و بازیابی اولین کاوشگر کشور در سال ۱۳۸۲
* طراحی و ساخت آزمایشگاهیِ موتورهای هیبریدی
* طراحی و ساخت سیستمهای تله متری برای حامل و انتقال مداری
* طراحی و تولید نانو ساختارها برای استفاده در بدنه سامانههای فضایی
* تولید پوششهای نانوسرامیک برای حفاظت اجزاء در حرارت بالا برای مأموریتهای فضایی
* طراحی انواع تراسترهای فضایی (تراستر گاز سرد، تراستر هیدرازینی، تراسترهای تک پیشرانه و دو پیشرانه)
* طراحی و ساخت قطعات فوق سبک، سبک و مقاوم کامپوزیتی
* طراحی، ساخت و راهاندازی کشتی هوایی
پژوهشکده مکانیک
این واحد پژوهشی در سال ۱۳۶۵ با هدف تأمین بخشی از نیازهای فنی و مهندسی مراکز صنعتی کشور و ارائه خدمات به این بخشها در شیراز تأسیس شده است. سپس در سال ۱۳۹۰ به پژوهشگاه فضایی ایران منتقل و به پژوهشکده ارتقاء یافته است و با عنوان پژوهشکده مکانیک عهدهدار انجام بخشهایی از مأموریتهای پژوهشگاه فضایی ایران در حوزههای مختلف است.
این واحد پژوهشی در سال ۱۳۶۵ با هدف تأمین بخشی از نیازهای فنی و مهندسی مراکز صنعتی کشور و ارائه خدمات به این بخشها در شیراز تأسیس شده است. سپس در سال ۱۳۹۰ به پژوهشگاه فضایی ایران منتقل و به پژوهشکده ارتقاء یافته است و با عنوان پژوهشکده مکانیک عهده دار انجام بخشهایی از مأموریتهای پژوهشگاه فضایی ایران در حوزههای مختلف است.
امکانات آزمایشگاهی و کارگاهی این پژوهشکده مشتمل بر ۱۲ آزمایشگاه از جمله آزمایشگاههای تونل باد، ذخیرهساز انرژی، پلیمر و غشاء، آزمایشگاههای اپتیک، مغناطیس، الکترونیک، مایکروویو و دیجیتال، اتاق تاریک، اتاق تمیز، آزمایشگاههای متالورژی و خواص مکانیکی، آنالیز مواد، شیمی و کارگاههای پایلوت و ساخت است. مجموعه آزمایشگاهها با داشتن استاندارد ایزو ۱۷۰۲۵، بهعنوان آزمایشگاه همکار سازمان استاندارد، به بخشهای خصوصی، دولتی و دانشگاهی خدمات آزمایشگاهی ارائه میکند و افزون بر آن، عضو شبکه آزمایشگاههای علمی ایران (شبکه شاعا) زیرمجموعه وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، شبکه آزمایشگاههای فناوریهای راهبردی زیرمجموعه معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری نیز هست. مرکز محاسبات سریع از دیگر زیرساختهای موجود این پژوهشکده است که با در اختیار داشتن سرور پردازش قوی و سریع امکان سرویسدهی به تمامی پروژههای داخل و خارج از پژوهشکده را برای محاسبات نرمافزاری فراهم آورده است.
این پژوهشکده با بهرهمندی از توان کارشناسان و متخصصان توانمند و داشتن امکانات سختافزاری و نرمافزاری، آزمایشگاهها و کارگاههای ساخت و مونتاژ خود، موفق به اجرای بیش از ۱۰۰ طرح بزرگ تحقیقاتی در حوزههای مختلف فضایی، دفاعی و صنعتی شده و از سوی پژوهشگاه فضایی ایران مأموریت حوزههای رادارهای تصویربرداری دهانه مصنوعی، حسگرهای فضایی و ذخیره انرژی به آن ابلاغ شده است.
رادار تصویر برداری دهانه مصنوعی (SAR)
در حوزه سنجش از دور، تصویربرداری فعال در فرکانسهای موج رادیویی از اهمیت بالایی برخوردار است. در این زمینه رادار دهانه مصنوعی (SAR)، مؤثرترین ابزار تصویربرداری رادیویی با کیفیت و تفکیکپذیری بالا، به عنوان یک سیستم پایشی و نظارتی راداری، مزایای متعددی نظیر قابلیت کار در تمام ساعات شبانهروز با شرایط جوی مختلف را دارا است. با ابلاغ پروژه رادار دهانه مصنوعی، این پژوهشکده به منظور اکتساب دانش فنی و دستیابی به فناوری «رادار دهانه مصنوعی»، با توجه به توان علمی خود و سایر مراکز پژوهشی کشور، راهبرد کلان حسگر محمولهای رادار دهانه مصنوعی را مصوب کرد. هدف نهایی این راهبرد که هم اکنون سامانه هواپایه آن طراحی، ساخته و تست شده است، توسعه و بومیسازی فناوری مورد نیاز در طراحی سیستمی، تفصیلی و ساخت سامانه رادار دهانه مصنوعی فضاپایه تعیین شده است. دستیابی به دانش فنی طراحی و ساخت زیر سیستمهای مربوط به این سامانه توانمندیهای بسیاری را در حوزه سنجش از دور راداری در این پژوهشکده ایجاد کرده و فراهم آورده است.
سامانه آشکارساز موج میلیمتری
این سامانهها با بهرهبرداری از دو روش تصویربرداری سهبعدی اکتیو موج میلیمتری و یا راداری غیر تصویربرداری امکان بررسی غیرمستقیم افراد و محمولهها را برای کشف تهدیدهای مخفی شده زیر پوشش افراد و حفظ امنیت در مکانهای حساس فراهم میکنند. با استفاده از این سامانهها که قابل نصب در فضاهای باز و محیطهای بستهاند و در محدوده باند فرکانس موج میلیمتری طراحی میشوند، امکان تشخیص در بردهای کاری تا ۵۰ متر بهصورت بلادرنگ فراهم میشود.
حسگرهای فضایی
اکتساب و ارتقاء فناوریها و زیرساختهای مورد نیاز در فاز مهندسی خرید، طراحی و ساخت، تست و صحهگذاری و تأمین حسگرهای پروژههای پژوهشگاه فضایی ایران بر عهده پژوهشکده مکانیک است. حسگرهای خورشید، افق زمین، ستاره، مغناطیسی، ژیروسکوپها و … حسگرهایی مرجعی هستند برای تعیین موقعیت در ماهوارهها و فضاپیماها برای ثابت نگه داشتن وضعیت ماهواره در یک حالت مطلوب مورد استفاده قرار میگیرند.
از دیگر مأموریتهای این پژوهشکده در حوزه توسعه سامانههای اپتیکی، دستیابی به فناوری محمولههای سنجشی با رزولوشن بالا است. این محمولهها با دارا بودن قدرت تفکیک کمتر از ۵ متر و میدان دید حدود یک درجه، امکان سنجشهای بسیار دقیق را فراهم میکنند و افزون بر کاربردهای فضایی، کاربردهای تجاری بسیاری از جمله پایش منابع زمینی و زیرزمینی، محصولات کشاورزی، آلودگیهای زیست محیطی و تغییرات محیطی دارند.
حسگرهای فضایی – سیستمهای ذخیرهساز انرژی الکتریکی
این سیستمها در سامانههای فضایی به منظور تأمین توان الکتریکی اجزاء نظیر کنترل، ناوبری و هدایت، ارتباطات، کنترل وضعیت و مدیریت حرارتی مورد استفاده قرار میگیرند. در راستای مأموریت محوله، راهبرد کلان و نقشه راه باتریهای لیتیم یون فضایی تدوین و ساخت آن در این پژوهشکده در دست اجرا است. تأمین بستههای کامل باتری ماهوارههای سنجشی و مخابراتی پژوهشگاه فضایی ایران شامل سیستم مدیریت باتری از دیگر مأموریتهای این پژوهشکده است. تأمین باتری مورد نیاز انواع سیستمهای دارای نیرو محرکه برقی در حوزه تجاریسازی دستاوردهای این مأموریت بسیار حائز اهمیت است.
پژوهشکده مواد و انرژی
پژوهشکده مواد و انرژی اصفهان از سال ۱۳۶۴ با عنوان مرکز تحقیقات مهندسی در حوزه انجام تحقیقات کاربردی و توسعه فناوریهای نوین تاسیس شده و طرحهای متعددی را متناسب با نیازهای صنعتی و فناوری کشور انجام داده است. در این زمینه میتوان به دستاوردهای پژوهشی در حوزه فناوری پیلهای سوختی و آشکارسازها اشاره کرد که این واحد پژوهشی را به پیشرو این فناوری در سطح ملی مبدل کرده است.
این مرکز از سال ۱۳۹۰، به پژوهشگاه فضایی ایران، منتقل و به پژوهشکده ارتقاء یافته است.
پژوهشکده مواد و انرژی بیش از ۴۵ پروژه کاربردی صنعتی، علمی و فناوری را در سه دهه گذشته به انجام رسانده که تعدادی از آنها به این شرح است:
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت سیستم پیل سوختی ۵ و ۱۰ کیلووات (CHP) با امکان استفاده از الکتریسیته و گرما بهطور همزمان
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت سیستم پیل سوختی پشتیبان توان با ظرفیت ۱.۵ کیلو وات
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت سیستم پیل سوختی پلیمری فشرده با رویکرد کاربری فضایی
* کسب دانش فنی تولید صفحات دوقطبی فلزی و پلیمری به منظور استفاده در استک پیل سوختی
* طراحی و ساخت میز تست پیل سوختی با ظرفیت توانهای مختلف
* طراحی نرمافزار کنترل اتوماتیک سیستم پیل سوختی پلیمری
* طراحی و تولید سنسور گاز هیدروژن
* تهیه و تدوین فناوری قطعات یدکی مجتمع فولاد مبارکه اصفهان
* طراحی و ساخت آشکارساز قابل حمل بر اساس طیفسنجی تحرک یونی
* طراحی و ساخت دستگاه آشکارساز ایستگاهی دو منظوره
* طراحی و ساخت سیستم هوشمند ردیاب الکترونیک بهمنظور پایش افراد
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت ساختارهای ساندویچی لانه زنبوری مورد استفاده در سامانههای فضایی
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت پنلهای خورشیدی مورد استفاده در سامانههای فضایی
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت لولههای گرمایی مورد استفاده در سامانههای فضایی
* طراحی و ساخت ۵۰ عدد لوله حرارتی ماهواره «پارس ۱»
این پژوهشکده پروژههایی را نیز به شرح زیر در دست اجرا داشت:
* طراحی و ساخت پنلهای خورشیدی مورد استفاده در ماهواره «ناهید ۲»
* کسب دانش فنی، توسعه فناوری و ساخت هسته ساختارهای ساندویچی لانه زنبوری مورد استفاده در سامانههای فضایی
* کسب دانش فنی، توسعه فناوری و ساخت عایقهای حرارتی چند لایه مورد استفاده در سامانههای فضایی
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت مبدل الکتریکی DC-DC مورد استفاده برای کاربردهای فضایی
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت رادیاتور پنل ساندویچی مجهز به لوله حرارتی مورد استفاده در سامانههای فضایی
* طراحی و ساخت لوله حرارتی زینتر شده و شیاردار مورد استفاده در سامانههای فضایی
* کسب دانش فنی طراحی و ساخت پهپاد خورشیدی
* اندازهگیری طول عمر و قابلیت اطمینان لولههای حرارتی
* کسب دانش فنی، توسعه فناوری، طراحی و ساخت پنل خورشیدی سامانههای فضای مورد استفاده در ماهوارههای هدف برنامه ششم توسعه.
پژوهشکده رانشگرهای فضایی
پژوهشکده رانشگرهای فضایی، در سال ۱۳۶۴ با عنوان واحد مهندسی پشتیبانی، تاسیس شد و در سال ۶۷ باتوجه به لزوم توسعه مراکز تحقیقاتی و علمی کشور در راستای رفع مشکلات فنی مهندسی، با نام مرکز تحقیقات مهندسی آذربایجان شرقی تا سال ۱۳۸۹ ادامه فعالیت کرده است و سپس از سال ۹۰، با توجه به توانمندیهای تخصصی، دانش فنی و سابقه اجرا و مدیریت کلان پروژههای متعدد ملی و امکانات و زیرساختهای نرمافزاری و سختافزاری از یک سو و شکلگیری ساختار فضایی کشور، زمینه برای ادغام این مرکز در پژوهشگاه فضایی ایران و ارتقاء آن با عنوان «پژوهشکده رانشگرهای فضایی» فراهم شد.
پژوهشکده رانشگرهای فضایی دستاوردهای ارزشمند و قابل اتکایی را در عرصه فناوری فضایی داشته که برخی از پروژههای انجام یافته شامل مواردی چون «انواع مختلف چرخ عکسالعملی»، «انواع مختلف پین پولر»، «بوم گرادیان جاذبه»، «مکانیزم بازکننده آنتن»، «مکانیزم بازکننده پنل خورشیدی»، «چاقوی حرارتی»، «مکانیزم محرکه آرایههای خورشیدی»، «عملگر مغناطیسی»، «میراگر جریان گردابی مغناطیسی»، «رانشگر یونی»، «رانشگر الکترواستاتیکی اثر هال» و «رانشگر الکتریکی- پالس پلاسمایی» میشود.