چگونه تنشها در هرمز معادلات انرژی را تغییر داد؟ / پشت پرده افزایش استفاده از زغال سنگ به جای نفت و گاز
جهان امسال در آستانه ثبت رکوردی تازه در مصرف زغالسنگ قرار دارد؛ روندی که بخش قابلتوجهی از آن به تداوم درگیریها در خاورمیانه بازمیگردد. آژانس بینالمللی انرژی اخیرا اعلام کرد مصرف جهانی زغالسنگ در سال جاری ۱.۲ درصد افزایش خواهد یافت و به رکورد ۸.۹۴ میلیارد تن میرسد.
چرایی شیفت به سوی زغال سنگ
به گزارش تجارت نیوز، نیویورک تایمز با انتشار گزارشی دراین باره نوشت: یکی از عوامل اصلی افزایش استفاده از زغال سنگ، دشواری بسیاری از کشورها در تامین نفت و گاز طبیعی مورد نیازشان در پی اختلال در کشتیرانی از مسیر تنگه هرمز است. در نتیجه، کشورهایی مانند بازیگران اروپایی، چین، ژاپن و کره جنوبی برای تولید برق به مصرف بیشتر زغالسنگ روی آوردهاند. زغالسنگ اگرچه سوختی بهشدت آلاینده است، اما منابع آن فراوان و در بسیاری از موارد ارزان است.
همزمان، آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرد یک الگوی قدرتمند آبوهوایی موسوم به «النینو» نیز احتمالا در سال جاری مصرف زغالسنگ را در کشورهایی مانند ویتنام و هند افزایش خواهد داد؛ چراکه این پدیده با افزایش تقاضا برای سیستمهای تهویه مطبوع و کاهش تولید برق نیروگاههای برقآبی همراه است.
ضربهای جدی به محاسبات اقلیمی
افزایش مصرف زغالسنگ ضربهای جدی به تلاشهای جهانی برای مقابله با تغییرات اقلیمی محسوب میشود. زغالسنگ هنگام سوختن، بیش از هر منبع انرژی دیگری، از جمله گاز طبیعی، آلایندههای هوا و گازهای گلخانهای تولید میکند. پنج سال پیش، در کنفرانس بینالمللی اقلیمی گلاسگو، دیپلماتهای تقریبا تمامی کشورهای جهان توافق کردند مصرف جهانی زغالسنگ را «کاهش دهند» تا از سرعت افزایش دمای زمین کاسته شود.
با این حال، از زمان آن توافق، بسیاری از کشورها برای پاسخگویی به افزایش تقاضای برق، همچنان به مصرف بیشتر زغالسنگ ادامه دادهاند. اگرچه کشورها با سرعت زیادی در حال نصب پنلهای خورشیدی و توربینهای بادی هستند، انرژیهای تجدیدپذیر هنوز به اندازه کافی سریع رشد نکردهاند تا پاسخگوی افزایش تقاضای انرژی باشند. در نتیجه، مصرف سوختهای فسیلی نیز همچنان افزایش یافته است.
آژانس بینالمللی انرژی در سالهای اخیر پیشبینی کرده مصرف جهانی زغالسنگ تا سال ۲۰۳۰ به اوج خود برسد و پس از آن کاهش یابد. اما این نهاد بارها ناچار شده پیشبینیهای خود را اصلاح کند، زیرا تقاضا برای زغالسنگ همچنان بالا مانده است.
پیامدهای رویارویی ایران و آمریکا
یکی از عوامل اصلی جهش مصرف زغالسنگ در سال جاری، جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران بوده؛ جنگی که به محدود شدن تردد کشتیها در تنگه هرمز از سوی ایران منجر شده است. پیش از آغاز درگیریها، حدود یکپنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایعشده از این تنگه عبور میکرد؛ گازی که بخش قابلتوجهی از آن به کشورهای اروپایی و آسیایی وارد میشد و برای تولید برق یا مصارف صنعتی مورد استفاده قرار میگرفت.
برای جبران کاهش عرضه گاز، بسیاری از کشورها نیروگاههای زغالسنگ خود را با دفعات بیشتری به کار گرفتهاند یا کاربردهای دیگری برای زغالسنگ پیدا کردهاند؛ سوختی که در بسیاری از نقاط جهان در ذخایر داخلی بهوفور یافت میشود. چین برای تولید مواد شیمیایی، استفاده از زغالسنگ را جایگزین نفت کرده است. در کره جنوبی نیز انتظار میرود مصرف زغالسنگ امسال حدود ۶ درصد افزایش یابد؛ افزایشی که ناشی از بالا بودن قیمت گاز طبیعی در بازار داخلی است.
آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرد: «اگرچه تقریبا هیچ محموله زغالسنگی از تنگه هرمز عبور نمیکند، اختلالات ناشی از جنگ با افزایش قیمت گاز طبیعی، بر بازار زغالسنگ تأثیر گذاشته است».
آمریکا یک استثنا است
ایالات متحده یکی از معدود استثناها در این روند است. اگرچه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، وعده داده صنعت زغالسنگ این کشور را که سالها در مسیر افول بوده احیا کند، انتظار میرود مصرف زغالسنگ در آمریکا امسال حدود ۷ درصد کاهش یابد؛ آن هم پس از افزایش غیرمنتظره مصرف در سال گذشته.
دولت ترامپ در اقدامی کمسابقه، چند نیروگاه زغالسنگ قدیمی را که قرار بود تعطیل شوند، ملزم کرده به فعالیت خود ادامه دهند. با این حال، این اقدام نیز نتوانسته روند کلی کاهش تقاضا برای زغالسنگ در آمریکا را متوقف کند. ایالات متحده به منابع فراوان گاز طبیعی ارزانقیمت دسترسی دارد و تا حد زیادی از اختلالات تجارت جهانی گاز مصون مانده است. در نتیجه، بسیاری از شرکتهای برق ترجیح دادهاند به جای زغالسنگ از گاز طبیعی استفاده کنند.
همچنین تولید برق از انرژی خورشیدی و بادی در آمریکا امسال با سرعت زیادی افزایش یافته؛ آن هم با وجود مخالفت دولت ترامپ با انرژیهای تجدیدپذیر. این روند نیز سهم زغالسنگ از بازار انرژی آمریکا را بیش از پیش کاهش داده است.
سرنوشت انرژی در گرو آینده تنشها
آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرد هنوز مشخص نیست روند افزایشی تقاضای جهانی برای زغالسنگ در سال آینده نیز ادامه پیدا کند یا خیر. این مسئله تا حد زیادی به سرنوشت درگیریهای خاورمیانه و ازسرگیری جریان صادرات گاز طبیعی مایعشده (LNG) بستگی خواهد داشت.
این نهاد مدعی شد: «اگر جریان LNG از طریق تنگه هرمز از سر گرفته شود و قیمت گاز طبیعی به سطوح پیش از جنگ بازگردد، ممکن است تقاضای جهانی برای زغالسنگ در سال ۲۰۲۷ کاهش یابد؛ اما اگر تنگه همچنان تا حد زیادی برای انتقال محمولههای LNG بسته بماند، مصرف زغالسنگ میتواند باز هم افزایش پیدا کند».
اختلالات ایجادشده در تنگه هرمز پیشتر نیز برخی کشورها را به سمت یافتن جایگزینهایی برای گاز و نفت وارداتی سوق داده است تا امنیت انرژی داخلی خود را تقویت کنند. برخی کشورها نیز برنامههای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر یا انرژی هستهای را سرعت بخشیدهاند. با این حال، اجرای این طرحها به زمان نیاز دارد و در فاصله زمانی میان امروز تا تحقق آنها، زغالسنگ میتواند از شرایط موجود منتفع شود.
