بازار ۱.۴ میلیارد دلاری مواد غذایی ازبکستان در انتظار ایران
بازار ازبکستان در حالی به یکی از بازارهای رو به رشد آسیای مرکزی تبدیل شده که واردات مواد غذایی این کشور در سهماهه نخست سال ۲۰۲۶ با جهشی نزدیک به ۴۶ درصد به ۱.۴ میلیارد دلار رسیده است؛ بازاری که در مقابل، سهم ایران از آن همچنان محدود است و فعالان اقتصادی معتقدند توسعه صادرات صنایع غذایی ایران به تاشکند نیازمند حل موانع مالی، حملونقل و شناخت دقیقتر بازار است.
به گزارش مهر، ازبکستان در سالهای اخیر مسیر توسعه تجارت خارجی خود را با سرعت بیشتری دنبال کرده و رشد واردات، افزایش سرمایهگذاری خارجی و توسعه ارتباط با بازارهای منطقهای، این کشور را به یکی از بازارهای قابل توجه آسیای مرکزی تبدیل کرده است.
بر اساس آخرین آمار کمیته ملی آمار ازبکستان، واردات این کشور در سهماهه نخست سال ۲۰۲۶ به ۱۲.۲ میلیارد دلار رسیده است. در این میان، محصولات غذایی و حیوانات زنده با سهم حدود ۱.۴ میلیارد دلار، یکی از گروههای اصلی وارداتی بودهاند. نکته قابل توجه آنکه واردات این گروه نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۵.۹ درصد رشد کرده است.
این ارقام نشان میدهد بازار مواد غذایی ازبکستان صرفاً یک بازار مصرف داخلی نیست و با توجه به جمعیت بیش از ۳۷ میلیون نفری این کشور و جایگاه آن بهعنوان یکی از مراکز تجاری آسیای مرکزی، میتواند برای صادرکنندگان مواد غذایی منطقه اهمیت بیشتری پیدا کند.
رشد تجارت خارجی ازبکستان
رشد بازار غذا را باید در چارچوب بزرگتر اقتصاد تجارت خارجی ازبکستان دید. این کشور در ژانویه ۲۰۲۶، تنها در یک ماه، ۵.۸ میلیارد دلار تجارت خارجی ثبت کرد که نسبت به ژانویه سال قبل ۲۹.۲ درصد بیشتر بود. واردات در این ماه به ۴.۱ میلیارد دلار رسید و رشد سالانه آن ۳۰.۳ درصد اعلام شد.
در سهماهه نخست سال نیز تجارت خارجی ازبکستان به حدود ۱۸ میلیارد دلار رسید. واردات با رشد ۳۰.۸ درصدی به بیش از ۱۲.۲ میلیارد دلار افزایش یافت؛ یعنی تقاضای وارداتی این کشور با سرعتی بیشتر از رشد کل تجارت در حال افزایش است.
ساختار واردات نیز تصویر روشنی از بازار هدف صادرکنندگان ارائه میدهد. پس از ماشینآلات و تجهیزات حملونقل، کالاهای صنعتی و محصولات شیمیایی، مواد غذایی یکی از بزرگترین گروههای وارداتی ازبکستان استپس از ماشینآلات و تجهیزات حملونقل، کالاهای صنعتی و محصولات شیمیایی، مواد غذایی یکی از بزرگترین گروههای وارداتی ازبکستان است. در کنار آن، واردات روغنها و چربیهای حیوانی و گیاهی در سهماهه نخست سال به ۱۵۸.۱ میلیون دلار رسید که رشد سالانه ۴۶ درصدی داشت؛ واردات نوشیدنیها نیز با افزایش ۴۲.۶ درصدی به ۷۱.۳ میلیون دلار رسید.
فاصله ۳۰۰ میلیون دلاری ایران با بازار ازبکستان
در مقابل این بازار بزرگ، حجم تجارت ایران و ازبکستان هنوز فاصله قابل توجهی با ظرفیت بالقوه دارد. بر اساس اعلام وزارت سرمایهگذاری، صنعت و تجارت ازبکستان، تجارت دو کشور در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ با رشد ۳۷.۵ درصدی به ۳۰۵ میلیون دلار رسیده است.
اگرچه رشد ۳۷.۵ درصدی نشاندهنده افزایش مناسبات تجاری دو کشور است، اما مقایسه این رقم با حجم تجارت خارجی ازبکستان نشان میدهد روابط تجاری تهران و تاشکند هنوز سهم کوچکی از تجارت خارجی این کشور را در اختیار دارد.
همین فاصله، یکی از مهمترین دلایلی است که در ماههای اخیر توجه بخش خصوصی ایران به بازار ازبکستان را افزایش داده است. در شهریورماه نیز در جریان همایش همکاریهای کشاورزی ایران و ازبکستان، بر افزایش مبادلات دو کشور و توسعه همکاری در بخش کشاورزی و صنایع غذایی تأکید شد. در این نشست، هدف افزایش مبادلات تجاری دو کشور تا سطح ۲ میلیارد دلار نیز مطرح شد.
سه سند همکاری برای توسعه صادرات و تولید مشترک
در تازهترین تحول، در حاشیه نخستین کمیته راهبردی کشاورزی ایران و ازبکستان که ۳۰ شهریورماه ۱۴۰۵ در تاشکند برگزار شد، سه سند همکاری میان تشکلها و نهادهای تخصصی دو کشور با حضور وزرای کشاورزی ایران و ازبکستان به امضا رسید. به گفته مجید موافق قدیری، عضو هیئت نمایندگان اتاق ایران، یکی از این تفاهمنامهها توسعه تجارت خوراک آبزیان و محصولات شیلاتی، انتقال فناوری، سرمایهگذاری مشترک و تولید و فرآوری آبزیان را دنبال میکند.
توافق دوم با آژانس دامپروری ازبکستان، بر مبادله خوراک دام و طیور، مکملها و نهادههای تولید و همچنین صادرات غلات، سبوس، کنجاله پنبهدانه و سایر محصولات جانبی کشاورزی ازبکستان به ایران تمرکز دارد. همکاری فنی، تجهیز واحدهای تولیدی و سرمایهگذاری مشترک نیز در این سند پیشبینی شده است.
سومین سند نیز با انجمن صنایع غذایی ازبکستان به امضا رسیده و توسعه همکاری در زنجیره محصولات پروتئینی، تجارت خوراک و نهادهها، محصولات پروتئینی و لبنی، تأمین تجهیزات، انتقال دانش فنی و سرمایهگذاری مشترک را دربرمیگیرد.
قدیری تأکید کرده هدف این توافقها تنها افزایش حجم مبادلات نیست و قرار است همکاریها به سمت تولید مشترک، انتقال فناوری، سرمایهگذاری و ایجاد زنجیرههای پایدار اقتصادی حرکت کند؛ موضوعی که میتواند زمینه حضور بیشتر تولیدکنندگان و شرکتهای ایرانی در بازار ازبکستان را فراهم کند.
در ادامه رایزنیهای بخش خصوصی، حسین پیرموذن، نایبرئیس اتاق بازرگانی ایران، نیز در دیدار با علیشیر شیخاف، معاون رئیس اتاق بازرگانی و صنایع ازبکستان، با اشاره به ظرفیت بخش خصوصی ایران، ثبت شرکتهای ایرانی در ازبکستان و تقویت فعالیت اتاق مشترک دو کشور را از مسیرهای افزایش مبادلات دانست. شیخاف نیز با استقبال از حضور شرکتهای ایرانی، بر افزایش شناخت فعالان اقتصادی دو کشور، توسعه همکاری در حوزههایی مانند کشاورزی و صنایع غذایی و انتخاب مناطق مناسب برای استقرار شرکتها با توجه به ظرفیتهای حملونقلی تأکید کرد.
تعرفه؛ یک فرصت برای صادرکنندگان ایرانی
یکی از متغیرهای مهم برای حضور محصولات ایرانی در بازار ازبکستان، ساختار تعرفهای این کشور است. رایزن اقتصادی ایران در ازبکستان چندی پیش اعلام کرد که تعرفه واردات برخی کالاها در این کشور بین صفر تا ۳۰ درصد است و برای تعدادی از محصولات غذایی و کشاورزی از جمله برخی محصولات لبنی، تخممرغ، خرما، سیب و کیوی، تعرفه صفر اعمال میشود.
این موضوع برای صنایع غذایی ایران اهمیت دارد؛ زیرا ایران در تولید و فرآوری محصولاتی مانند لبنیات، خشکبار، خرما، شیرینی و شکلات، نوشیدنیها و محصولات فرآوریشده کشاورزی ظرفیت تولید قابل توجهی دارد.
از سوی دیگر، ساختار واردات ازبکستان نشان میدهد این کشور همچنان برای تأمین بخشی از نیاز غذایی خود به بازار خارجی وابسته است. بنابراین رقابت در این بازار تنها به افزایش ظرفیت تولید ایران محدود نمیشود و قیمت تمامشده، تعرفه، بستهبندی، استاندارد، شبکه توزیع و هزینه لجستیک نیز در تعیین سهم صادرکنندگان نقش دارند.
رقیبان ایران در بازار غذا
بازار ازبکستان البته بدون رقیب نیست. این کشور بخش عمده تجارت خود را با چین، روسیه، قزاقستان، ترکیه و سایر کشورهای منطقه انجام میدهد. در ژانویه ۲۰۲۶، چین با سهم ۲۷.۹ درصدی بزرگترین شریک تجاری ازبکستان بود و روسیه، قزاقستان و ترکیه نیز در رتبههای بعدی قرار داشتند.
در حوزه مواد غذایی نیز کشورهای آسیای مرکزی و همسایگان ازبکستان حضور پررنگی دارند. قزاقستان بهعنوان یکی از تأمینکنندگان مهم مواد اولیه و محصولات کشاورزی منطقه، در بازار ازبکستان جایگاه قابل توجهی دارد؛ بهویژه در محصولاتی مانند گندم، آرد، روغنهای گیاهی و نهادههای کشاورزی.
بنابراین ورود گستردهتر صنایع غذایی ایران به ازبکستان مستلزم رقابت با تأمینکنندگانی است که از مزیت جغرافیایی، مسیرهای حملونقل کوتاهتر یا روابط تجاری تثبیتشده برخوردارندورود گستردهتر صنایع غذایی ایران به ازبکستان مستلزم رقابت با تأمینکنندگانی است که از مزیت جغرافیایی، مسیرهای حملونقل کوتاهتر یا روابط تجاری تثبیتشده برخوردارند.
مزیت ایران کجاست؟
مزیت ایران در این بازار را باید در محصولاتی جستوجو کرد که در آنها زنجیره تولید و فرآوری داخلی شکل گرفته و امکان صادرات با ارزش افزوده وجود دارد.
خشکبار، خرما، محصولات لبنی، شیرینی و شکلات، برخی محصولات فرآوریشده کشاورزی، نوشیدنیها و محصولات غذایی بستهبندیشده از جمله حوزههایی هستند که امکان حضور در بازار ازبکستان دارند.
در مقابل، برای کالاهایی که وزن بالا و ارزش افزوده پایین دارند، هزینه حمل میتواند بخش قابل توجهی از مزیت قیمتی محصول ایرانی را از بین ببرد. به همین دلیل، توسعه صادرات به این بازار صرفاً با افزایش تولید محقق نمیشود و باید هزینه زنجیره لجستیک نیز کاهش پیدا کند.
ایران میتواند از مسیر زمینی به آسیای مرکزی برسد
ازبکستان به دریا دسترسی مستقیم ندارد و همین ویژگی، اهمیت کریدورهای زمینی را برای تجارت این کشور افزایش داده است. ایران نیز به دلیل دسترسی همزمان به خلیج فارس، دریای عمان و شبکه جادهای و ریلی، میتواند در اتصال بازارهای آسیای مرکزی به مسیرهای جنوبی نقش داشته باشد.
در ماههای اخیر نمونههایی از استفاده از مسیر ایران برای اتصال کشورهای منطقه به آسیای مرکزی نیز شکل گرفته است. از جمله در فروردین امسال، یک محموله صادراتی پاکستان برای نخستینبار از مسیر ایران و به صورت زمینی به ازبکستان ارسال شد؛ اتفاقی که ظرفیت مسیر ایران برای انتقال کالا به بازار آسیای مرکزی را برجسته کرد.
برای صنایع غذایی، این مسئله اهمیت مضاعفی دارد؛ زیرا بخشی از کالاهای غذایی به حمل سریع، کنترل دما و کاهش زمان سفر نیاز دارند و هرچه مسیر لجستیکی مطمئنتر و کمهزینهتر باشد، امکان رقابت صادرکننده افزایش پیدا میکند.
فرصت فقط صادرات نیست
روند سرمایهگذاری در ازبکستان نیز نشان میدهد این کشور تنها یک بازار مصرفی نیست و میتواند مقصد سرمایهگذاری تولیدی نیز باشد.
ازبکستان در سالهای اخیر تلاش کرده سرمایهگذاری خارجی را افزایش دهد و تولید داخلی را به سمت صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر سوق دهد. در سال ۲۰۲۵ نیز صادرات این کشور به حدود ۲۸.۴ میلیارد یورو رسید و بیش از ۹ هزار صادرکننده ازبک در تجارت با بیش از ۱۶۵ کشور فعال بودند.
از این منظر، برای شرکتهای ایرانی که با محدودیت بازار داخلی یا ظرفیت مازاد تولید مواجهاند، ایجاد واحد تولیدی یا انتقال بخشی از زنجیره تولید به ازبکستان میتواند در کنار صادرات مستقیم مورد بررسی قرار گیرد؛ بهویژه اگر محصول تولیدشده در ازبکستان بتواند علاوه بر بازار داخلی، به کشورهای پیرامونی نیز صادر شودبرای شرکتهای ایرانی که با محدودیت بازار داخلی یا ظرفیت مازاد تولید مواجهاند، ایجاد واحد تولیدی یا انتقال بخشی از زنجیره تولید به ازبکستان میتواند در کنار صادرات مستقیم مورد بررسی قرار گیرد؛ بهویژه اگر محصول تولیدشده در ازبکستان بتواند علاوه بر بازار داخلی، به کشورهای پیرامونی نیز صادر شود.
وزارت سرمایهگذاری، صنعت و تجارت ازبکستان همچنین از وجود ۲۹ پروژه مشترک میان دو کشور خبر داده و اعلام کرده است که تهران و تاشکند در حال پیگیری پروژههای جدید و گسترش همکاریهای سرمایهگذاری هستند.
گره اصلی؛ پول و لجستیک
در این بین با وجود رشد ۳۷.۵ درصدی تجارت ایران و ازبکستان در نیمه نخست سال، رسیدن به ارقام بالاتر نیازمند حل موانع عملیاتی تجارت است. در تجارت صنایع غذایی، دو موضوع انتقال پول و هزینه و زمان حمل کالا، بیش از سایر بخشها اهمیت دارد.
اگر سازوکارهای مالی میان دو کشور برای صادرکنندگان قابل اتکا نباشد، حتی محصول رقابتی نیز در مرحله معامله با مشکل مواجه میشود. از سوی دیگر، افزایش هزینه حمل میتواند مزیت قیمتی کالاهای ایرانی را در برابر محصولات چین، روسیه، قزاقستان و دیگر تأمینکنندگان منطقه کاهش دهد.
به همین دلیل، توسعه صادرات صنایع غذایی ایران به ازبکستان را باید فراتر از اعزام هیئتهای تجاری و برگزاری نمایشگاهها دید. دسترسی به دادههای دقیق بازار، شناسایی کالاهای دارای تقاضای وارداتی، توافقهای تعرفهای، ایجاد مسیرهای حمل منظم و حل سازوکارهای پرداخت، حلقههایی هستند که میتوانند فاصله میان ظرفیت تولید ایران و سهم واقعی آن از بازار ازبکستان را کاهش دهند.
در شرایطی که واردات مواد غذایی ازبکستان در سهماهه نخست ۲۰۲۶ با رشد ۴۵.۹ درصدی به ۱.۴ میلیارد دلار رسیده و تجارت دو کشور در نیمه نخست سال به ۳۰۵ میلیون دلار افزایش یافته، امضای سه سند همکاری در حوزه خوراک دام و طیور، آبزیان و صنایع غذایی در کنار تفاهمنامههای اتاقهای بازرگانی، مسیر همکاری ایران و ازبکستان را از تجارت صرف به سمت توسعه صادرات، انتقال فناوری، تولید مشترک و سرمایهگذاری در زنجیرههای تولید سوق داده است.