نقطه عطف در پکن؛ آیا اتحادیه اروپا می‌تواند از چین امتیاز بگیرد؟
مدرن دیپلماسی با انتشار یادداشتی نوشت: سوم اکتبر، پنج روز پیش از آنکه ماروش شفچوویچ، کمیسر تجارت اتحادیه اروپا، وارد پکن شود، وزارت بازرگانی چین تحقیق ضددامپینگ درباره «پی‌نیتروتولوئن» را آغاز کرد.
به گزارش تجارت نیوز، این ماده یک ترکیب شیمیایی واسطه‌ای اروپایی است که در تولید رنگ‌ها، داروها و آفت‌کش‌ها کاربرد دارد. تعداد کمی از مقام‌های بروکسل حتی می‌توانند نام شرکت‌هایی را که این ماده را تولید می‌کنند، ذکر کنند و دقیقا همین موضوع هدف پکن بود.
این تحقیقات کوچک، از نظر حقوقی اقدامی معمول و از نظر زمان‌بندی کاملا حساب‌شده بود. چین با این اقدام به اتحادیه اروپا، درست در آستانه دومین نشست شورای تجارت و سرمایه‌گذاری اتحادیه اروپا و چین در روزهای ۸ و ۹ اکتبر، یادآوری کرد که هر زمان بخواهد می‌تواند علیه هر بخش اقتصادی اروپا پرونده‌ای باز کند.
در ماه ژوئن، بروکسل به چین تا ماه اکتبر فرصت داده بود تا «نتایج ملموس» ارائه دهد. اما پاسخ پکن حتی پیش از آغاز مذاکرات روشن بود: چین انتظار دارد اروپا عقب‌نشینی کند.
با این حال، محاسبات اقتصادی نشان می‌دهد پکن توازن هزینه‌ها را اشتباه ارزیابی کرده است. رهبران اتحادیه اروپا که قرار است نتایج مذاکرات را در نشست ۱۵ و ۱۶ اکتبر در بروکسل بررسی کنند، باید بر اساس همین واقعیت تصمیم‌گیری کنند.
مسآله‌ای ۱ میلیارد یورویی
محاسباتی که سیاست بروکسل را هدایت می‌کند، روشن است.در سال ۲۰۲۵، اتحادیه اروپا ۱۹۹.۶ میلیارد یورو کالا به چین صادر و در مقابل ۵۵۹.۴ میلیارد یورو کالا از چین وارد کرد؛ یعنی کسری تجاری ۳۵۹.۸ میلیارد یورویی.
گنار ویگاند، مقام پیشین ارشد بخش آسیا در سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا، پیش‌بینی می‌کند این رقم در سال جاری میلادی به حدود ۴۰۰ میلیارد یورو برسد.
شکاف تجاری همچنان در حال افزایش است: صادرات چین به اتحادیه اروپا در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶، ۱۵.۳ درصد رشد کرده، در حالی که فروش اتحادیه اروپا به چین تنها ۶.۲ درصد افزایش یافته است.
مذاکراتی که از ۲۹ ژوئن آغاز شد، سه مطالبه اصلی اتحادیه اروپا را دنبال می‌کند: اهدافی چون، محدود کردن ظرفیت مازاد تولید یارانه‌ای چین در حوزه خودرو، فولاد و باتری‌ها؛ دسترسی عادلانه‌تر شرکت‌های اروپایی به بازار چین، از جمله قراردادهای دولتی؛ تضمین دسترسی پایدار به عناصر خاکی کمیاب.
با این حال مورد آزمایشی اصلی، صنعت خودرو است.
خودروهای هیبریدی پلاگین چین از تعرفه‌های اتحادیه اروپا علیه خودروهای برقی در سال ۲۰۲۴ مستثنی شدند؛ موضوعی که باعث شد صادرات این خودروها به اروپا از حدود ۳۸۰۰ دستگاه در ماه در اکتبر ۲۰۲۴ به ۵۰ هزار دستگاه در ژوئیه ۲۰۲۶ افزایش یابد.
بروکسل خواهان محدودیت برای این روند است، اما پکن با اعمال محدودیت داوطلبانه یا سهمیه‌بندی مخالفت کرده است.
ساعت سنگین عناصر خاکی کمیاب
بحران عناصر خاکی کمیاب بر تمامی مذاکرات سایه انداخته است.کنترل‌های گسترده صادراتی چین که در اکتبر ۲۰۲۵ اعمال شد، تنها تا ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ به حالت تعلیق درآمده است.
آتش‌بس تجاری واشنگتن و پکن اکنون تا ۱۰ ژانویه ۲۰۲۷ ادامه دارد، اما اروپا چنین تمدیدی دریافت نکرده است.
اتحادیه اروپا حدود ۹۸ درصد از واردات عناصر خاکی کمیاب خود را از چین تامین می‌کند؛ بنابراین بدون توافق جدید، بروکسل در برابر تصمیم‌های پکن آسیب‌پذیر خواهد بود.
پکن به دنبال عقب‌نشینی اروپا
اگر اقدامات چین در شش ماه گذشته را در کنار یکدیگر قرار دهیم، پیام پکن کاملا روشن است: اروپا تقسیم‌شده و آسیب‌پذیر است و در نهایت به جای اقدام سخت، به حفظ روند گفت‌وگو رضایت خواهد داد.
در ماه‌های آوریل و ژوئیه، چین صادرات کالاهای دوگانه‌مصرف را به ۲۱ نهاد اروپایی در آلمان، جمهوری چک، لهستان، فرانسه و هلند ممنوع کرد؛ اقدامی که دومین موج محدودیت‌ها و واکنشی آشکار به تحریم‌های اتحادیه اروپا علیه روسیه بود.
پکن به‌طور علنی مخالفت خود را با محدودیت‌های صادراتی اعلام کرده است. این کشور برای واشنگتن معافیت‌هایی در زمینه عناصر خاکی کمیاب ایجاد کرد، اما چنین امتیازی را به بروکسل نداد.
سپس درست در آستانه مذاکرات، تحقیقات ضددامپینگ درباره پی‌نیتروتولوئن را کلید زد؛ اقدامی که مشابه تحقیقات اتحادیه اروپا علیه پلی‌وینیل‌کلراید (PVC) چین در ماه سپتامبر بود.
هر یک از این اقدامات به تنهایی آن‌قدر کوچک است که نمی‌تواند توجیه‌کننده تشدید تنش باشد، اما آن‌قدر هدفمند است که نمی‌توان پیام سیاسی آن را نادیده گرفت.
در مجموع، همه این اقدامات بر یک فرض مشترک استوار هستند: اینکه اروپایی پراکنده و آسیب‌پذیر، در نهایت به توافقی حداقلی رضایت خواهد داد؛ توافقی که ممکن است شامل ایجاد یک کارگروه جدید، صدور سریع‌تر مجوزهای صادرات عناصر خاکی کمیاب یا توافقی درباره حداقل قیمت برای برخی مدل‌های خودرو باشد.
این برداشت البته بر تجربه‌های گذشته استوار است.
زمانی که اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۴ تعرفه‌هایی علیه خودروهای برقی چین اعمال کرد، پکن در واکنش، صادرات برندی و گوشت خوک اروپایی را هدف قرار داد و بروکسل به جای تعیین سقف‌های سخت‌گیرانه، به سمت توافق‌های قیمتی حرکت کرد.
حتی اکنون نیز اسپانیا و اسلواکی همچنان مهم‌ترین مخالفان اقدامات سخت‌تر علیه چین هستند. اسپانیا نیز در آستانه انتخابات قرار دارد؛ انتخاباتی که صادرکنندگان گوشت خوک این کشور همچنان پیامدهای اختلاف تجاری با چین را به یاد دارند.
دیدگاه رایج این است که جنگ تجاری یک وضعیت «باخت-باخت» است و اروپا به‌عنوان طرف آسیب‌پذیرتر، زیان بیشتری خواهد دید.اما این نگاه، محل اصلی توزیع هزینه‌ها را اشتباه ارزیابی می‌کند.
چین بیش از همیشه به بازار اروپا نیاز دارد
اقتصاد چین اکنون بیش از هر زمان دیگری بر صادرات متکی است.در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶، سرمایه‌گذاری در بخش مسکن چین ۱۹.۹ درصد و سرمایه‌گذاری زیرساختی ۷.۲ درصد کاهش یافت؛ در حالی که تولید صنعتی ۵.۲ درصد افزایش پیدا کرد.
این شکاف میان میزان تولید چین و توان جذب داخلی آن باید به جایی منتقل شود.
با توجه به اینکه تعرفه‌های آمریکا بخش بزرگی از بازار این کشور را به روی کالاهای چینی محدود کرده است، اروپا به مقصد اصلی این مازاد تولید تبدیل شده است؛ به همین دلیل فروش چین در بازار اتحادیه اروپا سالانه حدود ۱۵ درصد رشد می‌کند.
اعمال سهمیه برای خودروهای هیبریدی، ایجاد سازوکارهای حفاظتی برای صنایع شیمیایی و ماشین‌آلات ــ محدودیت‌های موقتی وارداتی که اتحادیه اروپا می‌تواند ظرف چند ماه اعمال کند ــ و استفاده سریع از ابزارهای مقابله‌ای، دقیقا بخش‌هایی را هدف قرار خواهد داد که رشد اقتصادی پکن به آنها وابسته است.
هیچ بازار دیگری در جهان به اندازه اروپا ظرفیت جذب ۵۶۰ میلیارد یورو کالای چینی را ندارد.انتقال این کالاها به اقتصادهای نوظهور نیز بدون هزینه نخواهد بود؛ زیرا این کشورها نیز احتمالا در برابر سیاست‌های غیررقابتی چین واکنش نشان خواهند داد.
در همین راستا، رهبران مالی گروه ۲۰ ــ بدون حضور چین ــ در ماه سپتامبر توافق کردند با «اختلال‌های غیر بازاری» مقابله کنند.
هزینه‌های اروپا واقعی است، اما قابل مدیریت
آسیب‌پذیری اروپا در برابر چین واقعی است، اما متمرکز است.از مجموع ۱۹۹.۶ میلیارد یورو صادرات اتحادیه اروپا به چین: ماشین‌آلات ۴۵.۳ میلیارد یورو؛ تجهیزات الکتریکی ۲۹ میلیارد یورو؛ خودروها ۱۶.۴ میلیارد یورو؛ داروها ۱۳.۶ میلیارد یورو را تشکیل می‌دهند.
اقدامات تلافی‌جویانه چین می‌تواند به تولیدکنندگان ماشین‌آلات آلمان، خودروسازان اروپایی و کشاورزان فرانسوی و اسپانیایی آسیب بزند.
اما این صادرات از پیش نیز روندی نزولی داشته‌اند؛ صادرات اتحادیه اروپا به چین در سال گذشته ۶.۵ درصد کاهش یافت.
با این حال هزینه بی‌عملی حتی بزرگ‌تر و گسترده‌تر خواهد بود.در همین راستا ویگاند هشدار داده که ادامه این روند می‌تواند به صنعتی‌زدایی و از دست رفتن مشاغل منجر شود؛ به‌ویژه در آلمان و جمهوری چک که بیشترین آسیب‌پذیری را دارند.
کمیسیون اروپا در یک سال گذشته ۳۰ پرونده تحقیقاتی تجاری علیه چین آغاز کرده؛ رقمی که تقریبا سه برابر میانگین معمول است.بروکسل دیگر وانمود نمی‌کند که این مشکل خودبه‌خود حل خواهد شد.
مهم‌ترین اهرم چین
قوی‌ترین استدلال مخالفان رویکرد سخت‌گیرانه اتحادیه اروپا، مسئله عناصر خاکی کمیاب است.
با توجه به اینکه ۹۸ درصد واردات اروپا از چین تامین می‌شود، قطع کامل صادرات این مواد می‌تواند ظرف چند هفته خطوط تولید خودرو و صنایع دفاعی اروپا را با مشکل مواجه کند.
کنترل‌های صادراتی چین در آوریل ۲۰۲۵ نشان داد که کمبود آهنرباهای ساخته‌شده از عناصر خاکی کمیاب چگونه می‌تواند به‌سرعت در سراسر زنجیره‌های تامین گسترش یابد.این همان اهرم واقعی پکن است و چین نیز به‌خوبی از آن آگاه است.
اما عقب‌نشینی اروپا این اهرم را از بین نمی‌برد؛ تنها استفاده از آن را به تعویق می‌اندازد.
تعلیق محدودیت‌های صادراتی چین در ۱۰ نوامبر، صرف‌نظر از تصمیم اروپا در ماه جاری، به پایان خواهد رسید.
پکن برای واشنگتن معافیت ایجاد کرد، زیرا آمریکا تعرفه‌هایی در اختیار داشت که می‌توانست در مذاکرات از آنها استفاده کند؛ نه به این دلیل که رویکردی مصالحه‌جویانه در پیش گرفته بود.
اروپایی که تا ماه نوامبر بدون ابزار چانه‌زنی وارد مذاکرات شود، چیزی برای مبادله نخواهد داشت.عناصر خاکی کمیاب همچنین یک سلاح یک‌بار مصرف هستند.
قطع صادرات این مواد، تمامی نگرانی‌های اروپا را تایید خواهد کرد و روند متنوع‌سازی منابعی را که بروکسل از هم‌اکنون آغاز کرده، سرعت خواهد بخشید؛ از جمله پیشنهاد جدیدی که شرکت‌های فعال در بخش‌های حیاتی را ملزم می‌کند دست‌کم سه تامین کننده داشته باشند.
اروپا هنوز مسیر زیادی برای کاهش وابستگی خود دارد، اما قطع صادرات چین می‌تواند بحث درباره ضرورت سرمایه‌گذاری در این حوزه را برای همیشه پایان دهد.
اهرم فشار زمانی بیشترین کارایی را دارد که هرگز مورد استفاده قرار نگیرد. بنابراین انتخاب واقعی پیش روی رهبران اتحادیه اروپا، انتخاب میان توافق یا جنگ تجاری نیست.
انتخاب اصلی میان داشتن یک ابزار معتبر در شرایطی است که ساعت عناصر خاکی کمیاب در حال شمارش است، یا ورود به ماه نوامبر با دست ضعیف‌تر.
سه سناریو برای پنج هفته آینده
سناریوی پایه: تشدید مدیریت‌شده تنش‌ها (حدود ۵۵ درصد احتمال): مذاکرات پکن در روز جمعه با دستیابی به روندهای جدید اما بدون محدودیت‌های واقعی پایان می‌یابد.
نتیجه احتمالی شامل صدور سریع‌تر مجوزهای صادرات عناصر خاکی کمیاب برای شرکت‌های اروپایی و ادامه گفت‌وگو درباره خودروها خواهد بود، اما چین سقف صادراتی مشخصی را نمی‌پذیرد.
در نشست ۱۵ و ۱۶ اکتبر، رهبران اتحادیه اروپا احتمالا به‌طور اصولی از ابزار واکنش سریع پیشنهادی فرانسه و آلمان حمایت می‌کنند و اقدامات حفاظتی درباره خودروهای هیبریدی و مواد شیمیایی را مورد تایید قرار می‌دهند.
کمیسیون اروپا نخستین اقدامات خود را تا پایان اکتبر اجرایی خواهد کرد و مجموعه گسترده‌تری از ابزارها را در ماه دسامبر ارائه خواهد داد. چین نیز با تحقیقات محدود و هدفمند بیشتر پاسخ خواهد داد؛ احتمالا علیه محصولات کشاورزی اروپا.
براساس این سناریو، تعلیق محدودیت‌های صادرات عناصر خاکی کمیاب برای اروپا نیز برای مدت کوتاهی تمدید خواهد شد. فرض اصلی این است که هر دو طرف ترجیح می‌دهند هزینه‌هایی را تحمل کنند که قابل کنترل باشد.
سناریوی بدبینانه: سقوط در پرتگاه نوامبر (حدود ۲۵ درصد احتمال): اتحادیه اروپا سهمیه‌ای برای خودروهای هیبریدی اعمال می‌کند و چین اجازه می‌دهد تعلیق محدودیت‌های صادراتی در ۱۰ نوامبر برای اروپا پایان یابد؛ در حالی که آتش‌بس تجاری با آمریکا تا ژانویه ادامه دارد.
صدور مجوزهای صادراتی کند می‌شود و تا ماه دسامبر، ذخایر آهنرباهای مورد نیاز خودروسازان و شرکت‌های دفاعی ــ که برخی از آنها پیش‌تر نیز تحت محدودیت‌های چین قرار گرفته‌اند ــ کاهش خواهد یافت.
فشار صنایع آلمان و اسپانیا باعث شکاف میان اعضای شورای اروپا می‌شود و اتحادیه اروپا دوباره به سمت توافق‌های حداقلی قیمتی عقب‌نشینی می‌کند.
این دقیقا همان نتیجه‌ای است که پکن انتظار آن را دارد.
شرکت‌هایی که زنجیره تامین آنها به آهنرباهای عناصر خاکی کمیاب وابسته است، باید از همین حالا برای سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۷ سناریوهای احتمالی را بررسی کنند، نه پس از نشست سران.
سناریوی خوش‌بینانه: یک نمونه موفق (حدود ۲۰ درصد احتمال): پکن نگران می‌شود که سهمیه‌های اتحادیه اروپا علیه چین به الگویی برای سایر بازارها تبدیل شود و در شرایطی که آتش‌بس با آمریکا ادامه دارد، خواهان آرام نگه داشتن اروپا باشد.
در این شرایط، چین ممکن است یک توافق محدود درباره خودروها را بپذیرد؛ شامل تعهدات مربوط به حجم صادرات یا حداقل قیمت برای خودروهای هیبریدی پلاگین.این توافق می‌تواند مشابه محدودیت‌های داوطلبانه صادراتی باشد که ژاپن در دهه ۱۹۸۰ در برابر اروپا پذیرفت.
اگرچه چنین توافقی محدود خواهد بود، اما نخستین بار خواهد بود که چین تجارت مدیریت‌شده با اروپا را می‌پذیرد.چنین اقدامی می‌تواند شرایط تمامی مذاکرات بعدی را تغییر دهد.
هزینه عقب‌نشینی
زمان‌بندی اقدامات چین نشان می‌دهد پکن انتظار دارد اروپا چه رفتاری داشته باشد: اینکه اتحادیه اروپا یک تحقیق درباره ماده‌ای شیمیایی که کمتر کسی در اروپا نام آن را شنیده و یک ضرب‌الاجل مرتبط با عناصر خاکی کمیاب را بهانه‌ای برای رضایت به ادامه گفت‌وگوها قرار دهد.
اما اعداد و واقعیت‌های اقتصادی مسیر دیگری را نشان می‌دهند.چین بیش از هر زمان دیگری به بازار اروپا نیاز دارد؛ زیرا گزینه‌های کمتری برای انتقال مازاد تولید خود در اختیار دارد.
آسیب‌پذیری اصلی اروپا، یعنی وابستگی به عناصر خاکی کمیاب، با عقب‌نشینی از بین نمی‌رود؛ بلکه تنها تا ۱۰ نوامبر به تعویق می‌افتد.
اکنون باید به نتیجه‌گیری‌های شورای اروپا در روزهای ۱۵ و ۱۶ اکتبر توجه کرد.اگر رهبران اتحادیه اروپا به کمیسیون اروپا یک ابزار واکنش سریع همراه با یک جدول زمانی مشخص بدهند، محاسبه پکن شکست خواهد خورد.
اما اگر متن نهایی تنها از «ادامه تعامل و گفت‌وگو» سخن بگوید، چین این پیام را دریافت خواهد کرد که یک تحقیق درباره ماده شیمیایی ناشناخته برای بسیاری از اروپایی‌ها، کافی است تا یک بلوک اقتصادی با ۴۵۰ میلیون جمعیت را وادار به عقب‌نشینی کند.پکن دیگر نیازی نخواهد داشت این درس را دوباره بیاموزد.
