حفاظت از کارکردهای حیاتی هورالعظیم باید اولویت تصمیم‌گیری درباره توسعه نفتی باشد / امکان سازگاری تالاب هورالعظیم با توسعه نفتی نباید از پیش مفروض گرفته شود
توسعه میدان نفتی سهراب در محدوده تالاب هورالعظیم، به‌دلیل حساسیت اکولوژیک این تالاب و نگرانی‌ها درباره پیامدهای زیست‌محیطی فعالیت‌های نفتی، همواره با بحث‌ها و ملاحظات کارشناسی همراه بوده است. در روزهای اخیر نیز انتشار گزارش‌های متفاوت درباره توقف یا ادامه اجرای بخشی از این طرح، بار دیگر موضوع نحوه توسعه میدان سهراب و نسبت آن با حفاظت از هورالعظیم را مورد توجه قرار داده است.
به گزارش تجارت نیوز، آن‌طور که تسنیم گزارش داده، نصرالله زارعی، مدیرعامل شرکت مهندسی و توسعه نفت، درباره آخرین تصمیم این شرکت برای توسعه میدان نفتی سهراب در محدوده تالاب هورالعظیم اظهار کرد: «مجوز توسعه این میدان به‌صورت مرحله‌ای صادر شده و دارای بندها، تبصره‌ها و تعهدات مشخصی است. در حال حاضر، فعالیت در ۲ پدی که از قبل مجوز داشته‌اند، ادامه دارد؛ اما اجرای ۶ پد دیگر فعلاً انجام نمی‌شود.»
پس از آن، زارعی در گفت‌گو با شانا اظهارات خود را به نوعی تکذیب کرد و با اشاره به مرحله‌ای‌بودن مجوز توسعه میدان سهراب گفت: «این مجوز شامل چند بند، تبصره و تعهد است و هم‌اکنون عملیات اجرایی روی دو پدی که پیش‌تر مجوز دریافت کرده‌اند، در حال انجام است. مراحل بعدی پروژه، شامل توسعه ۶ پد دیگر نیز مطابق شرایط و تعهدات مندرج در مجوز و ضرورت‌های اجرایی دنبال می‌شود.»
وی ادامه داد: «اظهاراتم به معنای توقف توسعه ۶ پد میدان نفتی سهراب نبوده است و برداشت خبرگزاری تسنیم مبنی بر «توقف موقت» یا «در دستور کار نبودن اجرای عملیات» در این پدها، نادرست بوده است.»
فارغ از این اختلاف درباره وضعیت اجرایی پروژه، پرسش اصلی این است که آیا می‌توان تحولات اخیر را نشانه‌ای مثبت در مسیر حفاظت از تالاب ارزیابی کرد؟
وضعیت دقیق اجرایی توسعه میدان نفتی سهراب باید به‌صورت رسمی و شفاف مشخص شود / تا زمانی که درباره سرنوشت مجوزها، تعهدات زیست‌محیطی و نحوه نظارت بر اجرای آنها تصمیمی شفاف و قابل ارزیابی اعلام نشده است، بهتر است این وضعیت را نشانه‌ای قطعی از تغییر رویکرد تلقی نکنیم
* با توجه به آسیب‌های انباشته‌شده به تالاب هورالعظیم و مشکلات زیست‌محیطی به وجود آمده به دلیل توسعه میدان نفتی سهراب، آیا توقف فعلی اجرای شش پَد جدید را می‌توان یک گام مثبت و نشانه‌ای از جدی گرفته شدن ملاحظات محیط‌زیستی دانست؟ یا با توجه به اینکه فعالیت در دو پَد دارای مجوز همچنان ادامه دارد و تصمیمی هم درباره لغو مجوز توسعه اعلام نشده، باید این توقف را صرفاً یک تعویق موقت تلقی کرد؟
در پاسخ به پرسش نخست، به نظر من، اگر اجرای شش پد جدید واقعاً متوقف یا به تعویق انداخته شود، می‌توان این اقدام را از منظر پیشگیری از گسترش مداخلات در تالاب، فرصتی مثبت تلقی کرد.
بااین‌حال، باید توجه داشت که صرف اعلام توقف، به‌تنهایی نشانه‌ای از جدی گرفته شدن ملاحظات زیست‌محیطی نیست؛ بلکه معیار اصلی، اتخاذ تصمیمی رسمی و شفاف درباره سرنوشت این پدها و نحوه مواجهه با آثار زیست‌محیطی طرح است.
لازم است به این موضوع توجه کنیم که در گزارش‌های منتشرشده، از توقف اجرای شش پد و ادامه فعالیت در دو پد دارای مجوز قبلی سخن گفته شده است؛ اما هم‌زمان، خبر دیگری حاکی از آن است که مدیرعامل شرکت مهندسی و توسعه نفت، توقف پروژه را تکذیب کرده است. بنابراین، وضعیت دقیق اجرایی طرح باید به‌صورت رسمی و شفاف مشخص شود.
از نظر من، مساله را نباید صرفاً به توقف یا ادامه فعالیت چند پد محدود کرد. باید روشن شود که آیا آثار تجمعی توسعه نفتی بر هیدرولوژی، کیفیت آب، زیستگاه‌های تالابی و پیوستگی اکولوژیک هورالعظیم به‌درستی ارزیابی شده‌اند یا خیر. اگر نگرانی‌های کارشناسی همچنان وجود داشته باشند، توقف عملیات جدید باید فرصتی برای انجام ارزیابی مستقل، بازنگری در تصمیم‌های پیشین و در نهایت، بررسی امکان حذف یا جابه‌جایی بخش‌های پرخطر این طرح فراهم کند.
تا زمانی که درباره سرنوشت مجوزها، تعهدات زیست‌محیطی و نحوه نظارت بر اجرای آنها تصمیمی شفاف و قابل ارزیابی اعلام نشده است، بهتر است این وضعیت را نشانه‌ای قطعی از تغییر رویکرد تلقی نکنیم.
بازنگری جدی در توسعه میدان نفتی سهراب، از جمله در خصوص پدهای دارای مجوز قبلی، ضروری است / صدور مجوز در گذشته نباید مانع بازنگری در تصمیم‌ها شود
*با توجه به تجربه توسعه میادین نفتی پیشین در محدوده هورالعظیم، از جمله میدان آزادگان و با توجه به حساسیت اکولوژیک تالاب و آسیب‌های ناشی از فعالیت‌های نفتی، آیا امروز باید درباره توقف کامل توسعه این میدان، از جمله پَدهای دارای مجوز قبلی، بازنگری جدی صورت بگیرد؟ یا می‌توان با اصلاح شیوه توسعه و اعمال محدودیت‌های زیست‌محیطی، میان استخراج نفت و حفاظت از تالاب تعادل برقرار کرد؟
به اعتقاد من، با توجه به حساسیت اکولوژیک هورالعظیم و تجربه مداخلات عمرانی و نفتی در این تالاب، بازنگری جدی در توسعه میدان نفتی سهراب، از جمله در خصوص پدهای دارای مجوز قبلی، ضروری است. صدور مجوز در گذشته نباید مانع بازنگری در تصمیم‌ها شود؛ به‌ویژه اگر اطلاعات جدید، تغییر شرایط تالاب یا ارزیابی دقیق‌تر آثار تجمعی نشان دهد که اجرای طرح می‌تواند آسیب‌های جدی یا جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد.
هم‌زمان، باید میان اصل فعالیت نفتی و مکان، شیوه و مقیاس اجرای آن تمایز قائل شد. در یک زیست‌بوم حساس مانند هورالعظیم، نمی‌توان صرفاً با اتکا به اجرای مجموعه‌ای از الزامات فنی از پیش تعیین‌شده، نتیجه گرفت که تعارض میان استخراج نفت و حفاظت از تالاب برطرف شده است. باید مشخص شود که آیا می‌توان از طریق بررسی گزینه‌های جایگزین، از جمله تغییر جانمایی پدها، استفاده از فناوری‌های کم‌اثرتر و حذف مسیرهای آسیب‌رسان، خطرات زیست‌محیطی را واقعاً به سطحی قابل قبول کاهش داد یا خیر.
در نتیجه، در چنین ارزیابی‌ای باید موضوعاتی مانند تغییر مسیر و تبادل آب، قطع یا محدود شدن جریان‌های طبیعی، تخریب زیستگاه‌ها، آلودگی آب و خاک، آثار تجمعی زیرساخت‌ها و پیامدهای بلندمدت طرح بر جوامع محلی، از جمله تأثیرات آن بر معیشت، سلامت و بهداشت مردم، بررسی شوند. افزون بر این، ارزیابی باید مستقل، شفاف و مبتنی بر داده‌های میدانی باشد. صرف وجود مجوز را نمی‌توان جایگزین اثبات کفایت ملاحظات و اقدامات حفاظتی زیست‌محیطی این طرح دانست.
اولویت باید حفاظت از کارکردهای حیاتی هورالعظیم باشد و تصمیم‌گیری درباره توسعه نفتی باید بر اساس حدود واقعی تاب‌آوری اکوسیستم صورت گیرد
اگر ارزیابی‌های معتبر نشان دهند که اجرای بخش‌هایی از این طرح با حفظ کارکردهای حیاتی تالاب سازگار نیست یا خطر بروز آسیب‌های جدی و جبران‌ناپذیر وجود دارد، توقف آن بخش‌ها، بازنگری در مجوزها یا لغو آنها باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد و در دستور کار قرار داده شود. از سوی دیگر، ادامه اجرای هر بخش از طرح نیز باید مشروط به اثبات امکان کاهش واقعی آثار زیست‌محیطی، رعایت الزامات قابل سنجش و برخورداری از نظارت مستقل باشد؛ نه اینکه صرفاً بر این فرض استوار شود که برقراری تعادل میان توسعه نفتی و حفاظت از تالاب امکان‌پذیر است.
بنابراین، اولویت باید حفاظت از کارکردهای حیاتی هورالعظیم باشد و تصمیم‌گیری درباره توسعه نفتی باید بر اساس حدود واقعی تاب‌آوری اکوسیستم صورت گیرد؛ نه اینکه ظرفیت تالاب یا امکان سازگاری آن با توسعه نفتی، از پیش مفروض گرفته شود.
در جمع‌بندی می‌توان گفت که توقف یا تعویق اجرای پدهای جدید تنها زمانی گامی واقعی در مسیر حفاظت از تالاب هورالعظیم محسوب می‌شود که به بازنگری شفاف در کل طرح، ارزیابی مستقل آثار تجمعی و تصمیم‌گیری بر اساس ظرفیت اکولوژیک تالاب منجر شود. به بیان دیگر، حفاظت از هورالعظیم نباید صرفاً به رعایت چند شرط اجرایی محدود شود؛ بلکه باید اطمینان حاصل شود که کارکردهای حیاتی این تالاب در بلندمدت حفظ خواهند شد.