جغرافیای نابرابر نفس کشیدن در تهران | خانه ارزان‌تر، هوای آلوده‌تر
تهران بار دیگر با موج آلودگی هوا مواجه شده است. اداره کل هواشناسی استان تهران پیش‌بینی کرده که به دلیل سکون و پایداری جو، افزایش غلظت آلاینده‌ها تا دوشنبه ۲۵ آبان ادامه داشته باشد.
فاطمه کریمی، مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران نیز اعلام کرده است که با تغییر شرایط جوی از روز دوشنبه، انتظار می‌رود کیفیت هوای پایتخت به‌تدریج بهبود یابد.
با این حال، آنچه در گزارش‌های روزانه آلودگی هوا کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، تفاوت کیفیت هوا در نقاط مختلف پایتخت است. عددی که هر روز به‌عنوان شاخص کیفیت هوای تهران اعلام می‌شود، تصویری کلی از وضعیت شهر ارائه می‌دهد؛ اما ساکنان محله‌های مختلف تهران تجربه یکسانی از آلودگی هوا ندارند.
بررسی اقتصادآنلاین از نقشه آلودگی هوای تهران، نتایج یک پژوهش دانشگاهی و آخرین برآورد‌ها از قیمت مسکن در مناطق ۲۲گانه پایتخت، ابعاد دیگری از این تفاوت را آشکار می‌کند.
تهران در ساعت ۹ صبح؛ از شاخص ۶۰ تا ۱۷۹
نقشه آنلاین شرکت کنترل کیفیت هوای تهران در ساعت ۹ صبح امروز یکشنبه ۲۴ آبان نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از ایستگاه‌های واقع در جنوب، مرکز و جنوب‌شرق پایتخت از نظر آلودگی ناشی از ذرات معلق کوچک‌تر از ۲.۵ میکرون در وضعیت قرمز قرار داشته‌اند.
بالاترین شاخص ثبت‌شده در این نقشه متعلق به ایستگاه شهرداری منطقه ۱۹ با عدد ۱۷۹ است. پس از آن، ایستگاه‌های پارک سلامت در منطقه ۱۷، پیروزی در منطقه ۱۳ و دانشگاه صنعتی شریف در منطقه ۲ از جمله آلوده‌ترین نقاط تهران بوده‌اند.
در مقابل، شاخص آلودگی در ایستگاه‌های اقدسیه و سوهانک در منطقه یک، ۷۰ و در ایستگاه دانشگاه شهید بهشتی ۸۲ بوده است.
با وجود تمرکز بخش مهمی از آلودگی در نیمه جنوبی شهر، نقشه امروز استثنا‌های قابل‌توجهی نیز دارد. برای مثال، ایستگاه فرمانداری شهرری در جنوب تهران کمترین شاخص را ثبت کرده است. همچنین در منطقه ۲۲، شاخص آلودگی در ایستگاه وردآورد ۱۵۸ و در ایستگاه شهرداری همین منطقه ۶۵ بوده است.
این تفاوت‌ها نشان می‌دهد برای ارزیابی کیفیت هوای محل زندگی شهروندان، نمی‌توان تنها به وضعیت یک روز یا حتی یک ایستگاه در هر منطقه استناد کرد.
نقشه یک‌ساله آلودگی؛ شکاف شمال و جنوب تهران
پژوهشی که در مرکز تحقیقات آلودگی هوای دانشگاه علوم پزشکی تهران انجام شده و نتایج آن در اسفند ۱۴۰۳ در فصلنامه «سلامت و محیط زیست» انتشار یافته، تصویر دقیق‌تری از جغرافیای آلودگی پایتخت ارائه می‌دهد.
پژوهشگران با بررسی داده‌های ساعتی ۲۹ ایستگاه معتبر سنجش کیفیت هوا و پهنه‌بندی غلظت ذرات معلق در محله‌های تهران، وضعیت آلودگی شهر را در طول سال ۱۴۰۲ ارزیابی کرده‌اند.
بر اساس نتایج این پژوهش، میانگین سالانه غلظت ذرات معلق ریز در تهران حدود ۳۲ میکروگرم بر مترمکعب بوده است؛ بیش از شش برابر حد توصیه‌شده سازمان جهانی بهداشت.
با این حال، میانگین غلظت این آلاینده در محله‌های مختلف تهران از ۲۲.۲ تا ۴۶.۳ میکروگرم بر مترمکعب متغیر بوده است.
به بیان دیگر، غلظت سالانه ذرات معلق در آلوده‌ترین محله تهران حدود ۲.۱ برابر کم‌آلوده‌ترین محله بوده است.
پژوهشگران به‌طور مشخص اعلام کرده‌اند که میانگین سالانه غلظت ذرات معلق در حوالی میدان آزادی، شادآباد و پیروزی حدود دو برابر بخش‌هایی از مناطق یک، دو، چهار و پنج تهران بوده است.
نقشه سالانه آلودگی هوا نیز نشان می‌دهد بخش‌های وسیعی از جنوب و جنوب‌غرب تهران در پهنه‌هایی با غلظت بالاتر ذرات معلق قرار گرفته‌اند.
برای زندگی در مناطق کم‌آلوده‌تر چقدر باید هزینه کرد؟
قرار دادن نقشه آلودگی هوا در کنار نقشه قیمت مسکن تهران، وجه اقتصادی این نابرابری را آشکار می‌کند.
بر اساس داده‌های میدانی مربوط به ابتدای آّبان ماه، میانگین قیمت پیشنهادی هر مترمربع مسکن در مهر ۱۴۰۵ در منطقه یک تهران به ۶۲۸.۶ میلیون تومان رسیده است. این رقم در منطقه ۱۸، که بخش‌هایی از آن در پهنه‌های آلوده‌تر پایتخت قرار دارند، ۱۲۴ میلیون تومان بوده است.
در واقع، میانگین قیمت پیشنهادی مسکن در منطقه یک حدود ۵.۱ برابر منطقه ۱۸ است.
مقایسه قیمت مسکن در سایر مناطق دارای محدوده‌های آلوده‌تر و کم‌آلوده‌تر نیز قابل‌توجه است.
در ابتدای آبان، میانگین قیمت پیشنهادی هر مترمربع مسکن در منطقه یک، محل استقرار ایستگاه اقدسیه، به ۶۲۸.۶ میلیون تومان رسیده است. این رقم در مناطق دو، پنج و چهار که بخش‌هایی از آنها آلودگی کمتری را در پژوهش دانشگاه علوم پزشکی تهران تجربه کرده‌اند، به‌ترتیب ۴۰۰، ۳۱۸.۴ و ۲۹۱.۷ میلیون تومان بوده است.
در مقابل، در منطقه ۱۳ که محدوده پیروزی را در خود جای داده، متوسط قیمت پیشنهادی هر مترمربع مسکن ۲۱۱ میلیون تومان و در منطقه ۹، محل استقرار میدان آزادی، ۱۷۸.۶ میلیون تومان بوده است. این رقم در مناطق جنوبی پایتخت باز هم کاهش می‌یابد؛ به‌طوری‌که در مناطق ۲۰، ۱۹، ۱۷ و ۱۸ به‌ترتیب به ۱۵۴.۵، ۱۳۹.۹، ۱۳۰ و ۱۲۴ میلیون تومان می‌رسد.
برای درک بهتر این شکاف، کافی است هزینه خرید یک آپارتمان ۸۰ متری را در این مناطق مقایسه کنیم. قیمت پیشنهادی چنین آپارتمانی در منطقه یک حدود ۵۰.۳ میلیارد تومان، در منطقه دو ۳۲ میلیارد تومان و در منطقه پنج حدود ۲۵.۵ میلیارد تومان است. در مقابل، خرید آپارتمانی با همین متراژ در مناطق ۱۹، ۱۷ و ۱۸ به بودجه‌ای حدود ۱۰ تا ۱۱ میلیارد تومان نیاز دارد.
به این ترتیب، فاصله قیمت دو آپارتمان هم‌متراژ در مناطق یک و ۱۸ به بیش از ۴۰ میلیارد تومان می‌رسد؛ دو منطقه‌ای که بخش‌هایی از آنها در دو سوی طیف آلودگی مزمن هوای تهران قرار دارند.
هرچند تمام این اختلاف را نمی‌توان به کیفیت هوا نسبت داد. عواملی مانند ارزش زمین، کیفیت ساختمان، دسترسی به امکانات شهری و موقعیت جغرافیایی در تعیین قیمت مسکن نقش دارند؛ با این حال، هم‌پوشانی بخشی از مناطق ارزان‌تر تهران با پهنه‌های آلوده‌تر شهر، نشان می‌دهد قدرت خرید مسکن می‌تواند بر امکان انتخاب محیط زندگی کم‌آلوده‌تر نیز اثر بگذارد.
هزینه‌ای که در قیمت خانه دیده نمی‌شود
پژوهش دانشگاه علوم پزشکی تهران نشان می‌دهد حدود ۳۱ درصد از جمعیت پایتخت در سال ۱۴۰۲ در معرض میانگین سالانه غلظت ذرات معلقی قرار داشته‌اند که دست‌کم هفت برابر حد توصیه‌شده سازمان جهانی بهداشت بوده است.
این پژوهش همچنین تعداد مرگ‌های منتسب به مواجهه بلندمدت با ذرات معلق ریز را در میان افراد بالای ۳۰ سال تهران در سال ۱۴۰۲ حدود ۹۳۲۱ مورد برآورد کرده است.
حتی ساکنان کم‌آلوده‌ترین محله‌های تهران نیز از هوایی مطابق با استاندارد‌های سلامت برخوردار نیستند. تفاوت در این است که بخشی از شهروندان، به‌واسطه محل زندگی خود، مواجهه بیشتری با این عامل خطر دارند.
از این منظر، سیاست‌گذاری برای کاهش آلودگی هوا در تهران تنها به کاهش میانگین شاخص آلودگی شهر محدود نمی‌شود. توزیع جغرافیایی آلودگی و میزان مواجهه ساکنان محله‌های مختلف نیز اهمیت دارد؛ به‌ویژه در مناطقی که خانوار‌ها به دلیل محدودیت‌های مالی، امکان کمتری برای تغییر محل سکونت خود دارند.
