چرا کاهش میعانات گازی به پاشنه آشیل تولید سوخت بدل شد؟
به گزارش خبرنگار مهر صنعت پالایشگاهی ایران در سالهای اخیر با چالشی ساختاری مواجه شده که نه در فرآیند پالایش، بلکه در بخش «تأمین خوراک» ریشه دارد. وابستگی مستقیم تولید بنزین در بزرگترین پالایشگاه میعانات گازی خاورمیانه (ستاره خلیجفارس) به خوراک میعانات، باعث شده تا هرگونه نوسان در تولید گاز از میادین مشترک، مستقیماً به سبد سوخت کشور سرایت کند. در شرایطی که مصرف بنزین در کشور روندی صعودی را طی میکند، «ناترازی خوراک» به مهمترین مؤلفه ناترازی بنزین بدل شده است.
طرحهای توسعهای پالایشگاهی که دههها با هدف کاهش واردات بنزین طراحی شدهاند، اکنون در معرض ریسکی قرار دارند که در محاسبات اولیه کارشناسان چندان پررنگ نبود: «افت تولید میعانات گازی.» این ماده که تا دیروز حلقهای مطمئن میان گاز و سوخت مایع بود، امروز به نقطه شکنندهای بدل شده که ثبات عرضه بنزین را تهدید میکند.
زنجیره وابستگی: از مخزن تا پمپ بنزین
ماهیت گاز طبیعی در میادین بزرگ ایران بهویژه پارس جنوبی، با «میعانات گازی» گره خورده است. بهازای تولید هر میلیارد مترمکعب گاز، حجم مشخصی از میعانات استخراج میشود. با افت فشار مخازن پارس جنوبی، نه تنها تولید گاز با مخاطره مواجه است، بلکه «نسبت تولید میعانات به گاز» نیز کاهش یافته است. این همان نقطهای است که زنجیره تأمین انرژی را دچار گسست میکند.
محمدحسین سلیمی، کارشناس ارشد حوزه انرژی با اشاره به ماهیت این وابستگی تأکید میکند: پالایشگاه ستاره خلیجفارس بر اساس طراحی برای خوراک میعانات گازی ساخته شده است. وقتی ما با افت تولید میعانات مواجه میشویم، عملاً ظرفیت عملیاتی این پالایشگاه کاهش مییابد. بنابراین، ناترازی بنزین صرفاً یک مسئله در بخش توزیع نیست، بلکه معلول مستقیم ناترازی در تولید خوراک بالادستی است.
وی ادامه میدهد: این زنجیره به گونهای است که اگر خوراک سبک (میعانات) تأمین نشود، پالایشگاه نمیتواند با ظرفیت اسمی کار کند. جایگزینی این خوراک با نفت خام سبک نیز بهدلیل تفاوت در فرآیند تقطیر و کیفیت محصولات نهایی، نیازمند تغییرات فنی هزینهبر و طولانیمدت در پالایشگاه است که در کوتاهمدت ممکن نیست.
جالب آنکه، حتی تأمین ارز خوراک پالایشگاهها و واردات فرآوردهها از طریق نظام بانکی و سامانه نیما نیز تحت تأثیر همین ناترازی قرار میگیرد. با کاهش تولید داخلی، فشار برای تأمین ارز واردات بنزین افزایش مییابد و این موضوع، بار مالی مضاعفی بر منابع ارزی کشور و تراز پرداختها وارد میسازد.
سایه سنگین ناترازی خوراک بر امنیت انرژی
تأثیر کمبود میعانات گازی تنها به کاهش تولید بنزین محدود نمیشود؛ بلکه امنیت انرژی صنایع وابسته را نیز تهدید میکند. بخش بزرگی از میعانات تولیدی علاوه بر پالایشگاههای بنزینساز، خوراک واحدهای پتروشیمی را نیز تأمین میکنند. بنابراین، ناترازی در این بخش، رقابتی نانوشته اما مخرب میان «تولید بنزین» و «تولید محصولات پتروشیمی» ایجاد کرده است. تخصیص میعانات میان این دو بخش، به یکی از حساسترین تصمیمات وزارت نفت بدل شده است.
از سوی دیگر، تأخیر در طرحهای فشارافزایی پارس جنوبی، ریسک «امنیت تأمین» را افزایش داده است. اگر روند فعلی افت فشار مخازن ادامه یابد، پالایشگاهها با کسری خوراک مزمن مواجه خواهند شد که نتیجه منطقی آن، افزایش واردات بنزین یا اعمال محدودیتهای شدید مصرف خواهد بود. این چالش در بستر تحریمهای مالی و مشکلات تأمین تجهیزات، پیچیدگی بیشتری پیدا میکند؛ چرا که تأمین توربینها و کمپرسورهای فشارافزایی از مسیرهای مالی میانجی و غیرمستقیم انجام میشود و هرگونه اختلال در این زنجیره، مستقیماً بر تولید گاز و در نتیجه بر میعانات اثر میگذارد.
رضا پادریچی، عضو هیئت علمی دانشگاه و کارشناس اقتصاد انرژی در این باره میگوید: پیوستگی گاز، میعانات و سوخت، یک رابطه خطی نیست، بلکه شبکهای از وابستگیهاست. افت تولید میعانات در یک سمت، به کاهش ارزآوری پتروشیمی، افزایش هزینه واردات بنزین و فشار بر بودجه دولت در سمت دیگر منتهی میشود. اگر به این زنجیره نگاه یکپارچه نداشته باشیم، تصمیمات بخشی حل موقت ایجاد میکند اما بحران کلان را تعمیق میکند.
وی با اشاره به نقش صندوق توسعه ملی افزود: بخشی از سرمایهگذاریهای بالادستی برای پایدارسازی تولید گاز و میعانات باید از منابع بلندمدت تأمین شود. وابستگی این منابع به بودجه جاری دولت، امکان سرمایهگذاری در طرحهای فشارافزایی را که بازگشت سرمایه بلندمدت دارند، محدود میکند.
راهکار برونرفت از این چالش، نه تنها تمرکز بر افزایش راندمان پالایشی، بلکه تزریق سرمایه به پروژههای فشارافزایی و همچنین ایجاد توازن در سبد خوراک پالایشگاههاست. توسعه واحدهای یکپارچه گاز به گازولین (GTL) و تنوعبخشی به خوراک پالایشگاهها از جمله گامهایی است که میتواند وابستگی به میعانات را کاهش دهد. بدون تقویت بالادست، هرگونه تلاش در پاییندست برای افزایش تولید بنزین، مانند پر کردن استخری است که شیر ورودی آن رو به خشکی میرود. ناترازی در تولید سوخت، تنها نمایی از ناترازی در زنجیره ارزش انرژی است که اگر امروز برای آن تدبیری اندیشیده نشود، هزینههای اقتصادی سنگینی بر بدنه بودجه کشور تحمیل خواهد کرد.