ایجاد حلقه گازی ۵ میلیارد دلاری در آسیای مرکزی
۵ کشور به‌دنبال امنیت انرژی مشترک؛
طرح (حلقه گازی آسیای مرکزی) در دومین مجمع نفت و گاز آسیای مرکزی در تاشکند مورد بحث قرار گرفت. عسکر اسماعیل‌اف، کارشناس انرژی قزاقستان نخستین‌بار این ایده را در نخستین دوره این مجمع در سال ۲۰۲۵ ارائه کرده بود.
به گزارش اقتصاد‌آنلاین، برآورد اسماعیل‌اف نشان می‌دهد زیرساخت اصلی این طرح به حدود پنج میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد؛ از این میزان، ۲ میلیارد دلار برای احداث خطوط لوله جدید و سه میلیارد دلار برای نوسازی و دیجیتالی‌کردن زیرساخت‌های موجود در نظر گرفته شده است. به گفته او، ظرفیت انتقال سالانه این شبکه می‌تواند به حدود ۲۰ میلیارد مترمکعب گاز برسد.
حلقه گازی چه منافعی برای پنج کشور آسیای مرکزی دارد؟
این طرح از تفاوت میان منابع گازی، زیرساخت‌های انتقال و میزان تقاضای انرژی در کشور‌های آسیای مرکزی نشأت می‌گیرد. ترکمنستان با برخورداری از ذخایر قابل‌توجه گاز می‌تواند مشتریان منطقه‌ای بیشتری به دست آورد؛ در مقابل، سایر کشور‌های منطقه نیز امکان دسترسی به منابع متنوع‌تر گاز را خواهند داشت.
اسماعیل‌اف اکنون به‌عنوان مشاور مرکز جهانی گاز (Global Gas Centre)، یک سازمان غیرانتفاعی مستقر در ژنو که مدیران و کارشناسان صنعت گاز را گرد هم می‌آورد، فعالیت می‌کند. این مرکز نیز به‌طور فعال در پیشبرد طرح مشارکت دارد.
والری دوکرو، مدیر اجرایی مرکز جهانی گاز، در گفت‌و‌گو با یورونیوز اظهار کرد: پروژه حلقه گازی طرح بسیار جالبی است، زیرا امنیت تأمین انرژی همه این کشور‌ها را افزایش خواهد داد.
ازبکستان هم تولیدکننده عمده گاز است و هم مصرف بالایی دارد؛ ضمن آنکه تقاضای این کشور در فصل زمستان افزایش می‌یابد. قزاقستان نیز از تولیدکنندگان گاز به‌شمار می‌آید، اما بخش عمده منابع آن در مناطق غربی این کشور قرار دارد که از مراکز اصلی جمعیتی دور هستند. در مقابل، قرقیزستان به واردات گاز وابسته است. تاجیکستان نیز بخش عمده برق خود را از نیروگاه‌های برق‌آبی تولید می‌کند. بر اساس آمار وزارت انرژی تاجیکستان، این کشور در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، حدود ۱۲۶.۴ میلیون مترمکعب گاز از ازبکستان وارد کرده است.
کشور‌های منطقه هم‌اکنون نیز از طریق خطوط لوله فرامرزی با یکدیگر مبادله گاز دارند. طرح حلقه گازی قرار است بر همین ارتباطات موجود تکیه کند و با احداث بخش‌های جدید و نوسازی خطوط لوله فعلی، امکان جابه‌جایی انعطاف‌پذیرتر گاز را فراهم سازد.
عسیل‌بک جاکی‌یف، رئیس انجمن نفت و گاز پتروکانسیل قزاقستان (PetroCouncil Kazakhstan) در این باره گفت: وقتی ازبکستان یا برخی دیگر از کشور‌های آسیای مرکزی، مانند قرقیزستان یا تاجیکستان، در فصل زمستان به گاز بیشتری نیاز داشته باشند، می‌توانیم جریان گاز را در جهت معکوس برقرار کنیم.
از پیشنهاد اولیه تا جذب سرمایه‌گذاری؛ موانع اجرای پروژه
به گفته اسماعیل‌اف، شرکت ملی نفت و گاز ازبکستان، «ازبک‌نفت‌گاز» (Uzbekneftegaz)، پس از مذاکرات اولیه به این طرح ابراز علاقه کرده است. او همچنین اعلام کرد که مرکز جهانی گاز در ماه مه تفاهم‌نامه‌ای با مقام‌های قره‌قالپاقستان، جمهوری خودمختاری در داخل ازبکستان، امضا کرده است.
اسماعیل‌اف از مذاکرات با سرمایه‌گذاران بالقوه از چین و خاورمیانه نیز خبر داده است.
تاکنون ساختار نهایی تأمین مالی، توافق رسمی میان دولت‌های هر پنج کشور و جدول زمانی آغاز ساخت پروژه به‌صورت عمومی اعلام نشده است. بنابراین، هزینه ۵ میلیارد دلاری و ظرفیت سالانه ۲۰ میلیارد مترمکعب همچنان برآورد‌های ارائه‌شده از سوی حامیان این طرح هستند و نباید آنها را ظرفیت قطعی یا مشخصات نهایی یک پروژه اجرایی تلقی کرد.
افت تولید گاز ازبکستان و تلاش برای توسعه میادین جدید
ازبکستان در کنار توسعه ارتباطات منطقه‌ای، تقویت تولید داخلی گاز را نیز دنبال می‌کند. بر اساس آمار رسمی ملی، بنگاه‌های صنعتی این کشور در فاصله ژانویه تا اوت ۲۰۲۶، مجموعاً ۲۴.۲ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی تولید کردند که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، ۱۶.۳ درصد کاهش نشان می‌دهد.
مقام‌های ازبکستان در جریان یک نشست بررسی عملکرد در ماه اکتبر اعلام کردند که از ابتدای سال جاری میلادی، پنج میدان جدید گاز و میعانات گازی کشف شده است. همچنین از ژانویه تا سپتامبر، ۸۰ حلقه چاه حفاری شده و قرار است ۴۰ حلقه چاه دیگر نیز در سه‌ماهه پایانی سال حفاری شود.
دنیس برودنک، از شرکت UNG Overseas، یکی از شرکت‌های تابعه کاملاً متعلق به ازبک‌نفت‌گاز و از هم‌سازمان‌دهندگان مجمع تاشکند، گفت: گاز طبیعی همچنان یکی از ارکان اصلی نظام انرژی ازبکستان است.
دولت این کشور همچنین به‌دنبال تعمیق عملیات اکتشاف در منطقه اوستیورت و اجرای اقداماتی برای بهبود تولید از میادین موجود است.
توسعه حفاری‌های داخلی و ایجاد ارتباطات فرامرزی، دو جنبه متفاوت از امنیت انرژی را هدف قرار می‌دهند: افزایش میزان تولید و تسهیل توزیع منابع موجود. از این منظر، حلقه گازی می‌تواند مکمل تلاش‌های ازبکستان برای تقویت عرضه داخلی باشد، هرچند میزان تأثیر آن به نحوه اجرای پروژه و توافق‌های منطقه‌ای بستگی خواهد داشت.
گسترش پیوند‌های انرژی آسیای مرکزی با آذربایجان و اروپا
در مجمع نفت و گاز تاشکند، فرصت‌های تقویت ارتباطات انرژی میان آسیای مرکزی، آذربایجان و بازار‌های اروپا نیز مورد بحث قرار گرفت.
جاکی‌یف از انجمن پتروکانسیل قزاقستان گفت همکاری نزدیک‌تر با آذربایجان و اتحادیه اروپا می‌تواند به تولیدکنندگان آسیای مرکزی برای گسترش صادرات هیدروکربن کمک کند.
برخی از همکاری‌ها در این زمینه از هم‌اکنون شکل گرفته‌اند. شرکت دولتی نفت آذربایجان، سوکار (SOCAR)، شرکت بریتانیایی بی‌پی (BP) و ازبک‌نفت‌گاز در یک پروژه اکتشاف نفت و گاز در منطقه اوستیورت ازبکستان مشارکت دارند.
آذربایجان همچنین از طریق کریدور گازی جنوبی به کشور‌های عضو اتحادیه اروپا گاز صادر می‌کند. بر اساس آمار کمیسیون اروپا، حجم این صادرات در سال ۲۰۲۵ به ۱۲.۵ میلیارد مترمکعب رسید. اتحادیه اروپا و آذربایجان نیز در مارس ۲۰۲۶ بر تداوم و تقویت همکاری‌های گسترده‌تر خود در حوزه انرژی تأکید کردند.
در مجموع، طرح حلقه گازی آسیای مرکزی در پی ایجاد شبکه‌ای انعطاف‌پذیرتر برای مبادله گاز میان پنج کشور منطقه است؛ شبکه‌ای که می‌تواند در کنار افزایش گزینه‌های تأمین انرژی، زمینه همکاری‌های گسترده‌تر با بازار‌های خارجی را فراهم کند. با این حال، تحقق این اهداف به تأمین سرمایه، توافق بر سر قواعد انتقال گاز و نهایی‌شدن تعهدات دولت‌های مشارکت‌کننده وابسته است.