۱۹ قلم کالای اساسی کشور از سوی دانش‌بنیان‌ها بومی‌سازی می‌شود

وی افزود: با روی کار آمدن دولت دوم حسن روحانی، چند ستاد معاونت علمی با یکدیگر ادغام شدند و برای چند سال وضعیت این حوزه با نوعی بلاتکلیفی مواجه شد، اما در دولت سیزدهم ستاد مواد و ساخت پیشرفته بار دیگر به صورت مستقل احیا شد.

ضرغامی، مهمترین دستاورد سال‌های اخیر این ستاد را تدوین و تصویب سند ملی مواد و ساخت پیشرفته دانست و اظهار کرد: اسناد راهبردی دو کارکرد مهم دارند؛ نخست اینکه اهمیت راهبردی یک حوزه را برای توسعه کشور مشخص می‌کنند و دوم اینکه مسیر رشد، اولویت‌ها و تقسیم کار ملی را تعیین می‌کنند و سند ملی مواد و ساخت پیشرفته پس از طی مراحل کارشناسی، سال گذشته از سوی رئیس‌جمهور ابلاغ شد و اکنون کشور دارای یک نقشه راه مشخص در این حوزه است. در این سند، اولویت‌های توسعه‌ای، اقدامات مورد نیاز و مسئولیت دستگاه‌های مختلف تعیین شده است.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته خاطرنشان کرد: در حال حاضر برنامه‌ریزی‌ها و اقدامات ستاد بر مبنای همین سند انجام می‌شود و همکاری‌هایی نیز با نهادهایی همچون بنیاد ملی علم ایران آغاز شده تا اولویت‌های پژوهشی مورد نیاز کشور به دانشگاه‌ها و مراکز علمی ابلاغ شود.

وی افزود: در این چارچوب مشخص شده است که چه موضوعاتی باید در قالب پژوهش‌های دانشگاهی دنبال شود، چه تغییراتی در محتوای آموزشی رشته‌های مرتبط با حوزه مواد باید صورت گیرد و همچنین مسیر توسعه فناوری، تجاری‌سازی و همکاری‌های بین‌المللی در این حوزه نیز تعیین تکلیف شده است.

تعیین اقلام اصلی کشور و بومی‌سازی آنها

ضرغامی با اشاره به مسئولیت ستاد در اجرای این سند ملی، گفت: اکنون مهمترین مأموریت ما اجرایی‌سازی این سند است و امیدواریم با حمایت‌های معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌ بنیان رئیس‌جمهور و همراهی دستگاه‌های اجرایی، این برنامه‌ها با سرعت بیشتری در دولت چهاردهم دنبال شود.

وی یکی از اقدامات مهم ستاد را شناسایی اقلام راهبردی کشور در حوزه مواد و ساخت پیشرفته عنوان کرد و افزود: ماده یک قانون جهش تولید دانش‌بنیان دولت را مکلف کرده است نیازها و کالاهای راهبردی کشور را در حوزه‌های مختلف شناسایی و معرفی کند.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته ادامه داد: در این راستا، با همکاری دستگاه‌های ذی‌ربط و تلاش کارشناسان ستاد، بیشترین تعداد اقلام راهبردی در میان حوزه‌های مختلف مربوط به حوزه مواد و ساخت پیشرفته شناسایی شد.

وی تصریح کرد: از مجموع ۶۷ قلم کالای راهبردی کشور، ۱۹ قلم به حوزه مواد و ساخت پیشرفته اختصاص دارد که قرار است این اقلام از سوی شرکت‌های دانش‌بنیان در کشور بومی‌سازی شود.

ضرغامی خاطرنشان کرد: برای این منظور در تعامل با وزارت صنعت، معدن و تجارت، فرآیند تعریف فراخوان‌ها و حمایت از توسعه این اقلام راهبردی دنبال شد و در سال گذشته نیز فراخوان‌هایی برای توسعه این محصولات برگزار شد.

وی افزود: ستاد مواد و ساخت پیشرفته در جلسات ارزیابی و بررسی این فراخوان‌ها حضور فعال داشت و در نهایت شرکت‌های توانمند برای همکاری در توسعه و تولید اقلام راهبردی مورد نیاز کشور شناسایی شدند.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته، تأکید کرد: فهرست اقلام راهبردی یک فهرست ثابت نیست و پیش‌بینی شده است که این اقلام به صورت سالانه مورد بازنگری و به‌روزرسانی قرار گیرند تا متناسب با نیازهای جدید کشور، اولویت‌های حمایتی نیز اصلاح شود.

ضرغامی با بیان اینکه اقلام راهبردی برای هر سال بر اساس نیازهای اساسی کشور تعیین می‌شوند و تعریف مشخصی در قانون جهش تولید دانش‌بنیان دارند، خاطرنشان کرد: این اقلام کالاها و فناوری‌هایی هستند که امکان جایگزینی آنها با محصول یا فناوری دیگری وجود ندارد و نبود آنها می‌تواند عملکرد یک حوزه را با اختلال جدی مواجه کند. برای نمونه در صنعت خودرو برخی قطعات نقش حیاتی و غیر قابل جایگزین دارند، اما در مقابل برخی مواد یا اجزای دیگر را می‌توان با نمونه‌های جایگزین تعویض کرد، بدون آنکه خللی در عملکرد محصول ایجاد شود. اقلام راهبردی در واقع آن دسته از کالاها و فناوری‌هایی هستند که نقش حیاتی و تعیین‌کننده در زنجیره تولید و خدمات کشور دارند.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته با اشاره به کاربرد گسترده مواد پیشرفته در حوزه‌های مختلف، گفت: بسیاری از مواد راهبردی تنها به یک صنعت محدود نمی‌شوند و در حوزه‌هایی مانند سلامت، تجهیزات پزشکی، صنعت و انرژی کاربرد دارند. استنت‌های قلبی نمونه‌ای از محصولات راهبردی است که بخش مهمی از این تجهیزات بر پایه آلیاژهای پیشرفته ساخته می‌شوند. یکی از دستاوردهای مهم سال‌های اخیر کشور نیز بومی‌سازی یکی از آلیاژهای مورد نیاز تجهیزات پزشکی کاشتنی بوده است که توسط یک شرکت دانش‌بنیان و با حمایت معاونت علمی به نتیجه رسیده است.

ضرغامی با بیان اینکه معاونت علمی تأمین‌ کننده مستقیم کالاهای مورد نیاز کشور نیست، بلکه وظیفه آن ایجاد بستر، سیاستگذاری و حمایت از توسعه فناوری و بومی‌سازی محصولات راهبردی است، ادامه داد: در شرایطی که برخی کالاها به دلیل تحریم‌ها یا شرایط خاص کشور با محدودیت تأمین مواجه می‌شوند، معاونت علمی با بهره‌گیری از ابزارهای حمایتی مختلف تلاش می‌کند مسیر توسعه فناوری و تولید داخلی آنها را هموار کند.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته با تشریح فرآیند بومی‌سازی فناوری‌ها، گفت: این فرآیند از تحقیقات پایه آغاز می‌شود و با اتکا به ظرفیت دانشگاه‌ها و متخصصان کشور ادامه می‌یابد. خوشبختانه نظام آموزش عالی کشور در سال‌های گذشته توانسته نیروی انسانی متخصص قابل توجهی را در حوزه‌های مختلف تربیت کند.

وی افزود: برای شکل‌گیری یک فناوری، وجود تعداد کافی از متخصصان و پژوهشگران ضروری است. در بسیاری از حوزه‌های علمی، زمانی می‌توان انتظار توسعه فناوری را داشت که کشور به یک ظرفیت علمی و پژوهشی قابل قبول دست یافته باشد.

ضرغامی ادامه داد: در مرحله نخست، تیم‌های علمی و فناورانه طرح‌های خود را به ستادهای توسعه فناوری ارائه می‌کنند. پس از ارزیابی‌های تخصصی، حمایت‌های اولیه از جمله تسهیلات مالی، تسهیلات قابل تبدیل و سایر ابزارهای حمایتی در اختیار آنها قرار می‌گیرد.

وی خاطرنشان کرد: بخشی از این حمایت‌ها از طریق بنیاد ملی علم ایران و در قالب حمایت از پژوهش‌های دانشگاهی انجام می‌شود تا زمینه شکل‌گیری تیم‌های فناور و توسعه ایده‌های پژوهشی فراهم شود.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته افزود: زمانی که یک ایده به بلوغ اولیه رسید و در قالب یک شرکت یا هسته فناور شکل گرفت، نقش ستادهای توسعه فناوری پررنگ‌تر می‌شود و حمایت‌های تخصصی برای تبدیل دانش فنی به محصول و ورود آن به بازار آغاز خواهد شد.

وی تأکید کرد: هدف نهایی این حمایت‌ها آن است که محصولات راهبردی مورد نیاز کشور با اتکا به توان داخلی توسعه یابند و وابستگی کشور به واردات کالاهای حساس و حیاتی کاهش پیدا کند.

اعتبار مالیاتی برای بزرگ شدن دانش‌بنیان‌های کوچک

ضرغامی در تشریح فرآیند حمایت از توسعه فناوری‌های راهبردی کشور اظهار کرد: یکی از مأموریت‌های اصلی معاونت علمی کمک به ارتقای سطح بلوغ فناوری محصولات دانش‌بنیان است. در بسیاری از طرح‌ها، محصول پس از طی مراحل تحقیقاتی اولیه باید از سطوح میانی آمادگی فناوری عبور کرده و به مرحله‌ای برسد که امکان تولید صنعتی و ورود به بازار را پیدا کند.

وی افزود: در حوزه‌هایی مانند تجهیزات پزشکی، به دلیل ارتباط مستقیم محصولات با سلامت انسان، فرآیندهای ارزیابی و آزمون از حساسیت بیشتری نسبت به بسیاری از صنایع دیگر برخوردار است و شرکت‌ها باید مراحل مختلف اعتبارسنجی و آزمون‌های تخصصی را با موفقیت پشت سر بگذارند.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته با اشاره به ظرفیت‌های قانون جهش تولید دانش‌بنیان، یکی از مهمترین ابزارهای پیش‌بینی‌شده در این قانون را اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه دانست که می‌تواند نقش مؤثری در رشد شرکت‌های دانش‌بنیان ایفا کند و ادامه داد: یکی از چالش‌های همیشگی زیست‌ بوم فناوری کشور این بوده که بسیاری از شرکت‌های دانش‌بنیان در مقیاس کوچک باقی می‌مانند و امکان توسعه سریع پیدا نمی‌کنند. اعتبار مالیاتی این امکان را فراهم کرده است که شرکت‌های بزرگ در تأمین منابع مالی مورد نیاز شرکت‌های کوچک‌تر برای توسعه فناوری مشارکت کنند. این منابع به شرکت‌های دانش‌بنیان کمک می‌کند فعالیت‌های تحقیق و توسعه خود را ادامه دهند، محصولاتشان را ارتقاء دهند و در نهایت فناوری را به مرحله تجاری‌سازی و عرضه به بازار برسانند.

وی اظهار کرد: یکی از انتظارات معاونت علمی این است که شرکت‌های بزرگ تنها به ارائه حمایت مالی اکتفا نکنند و در قالب شراکت‌های فناورانه نیز در کنار شرکت‌های کوچک قرار گیرند. این مشارکت‌ها می‌تواند مسیر رشد شرکت‌های نوپا را کوتاه‌تر و دستیابی آنها به بازار را تسهیل کند.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته با اشاره به استقبال شرکت‌ها از سازوکار اعتبار مالیاتی گفت: گزارش‌های ارائه ‌شده از سوی نهادهای مرتبط نشان می‌دهد این ابزار حمایتی با استقبال گسترده مواجه شده و نتایج امیدوار کننده‌ای در توسعه فناوری‌های داخلی به همراه داشته است. در سال گذشته تعداد قابل توجهی از طرح‌های اعتبار مالیاتی در حوزه مواد و ساخت پیشرفته به ستاد ارجاع شد و پس از بررسی‌های تخصصی، بخش عمده‌ای از آنها مورد تأیید قرار گرفت.

ضرغامی افزود: حدود یک هزار طرح مرتبط با حوزه مواد و ساخت پیشرفته برای بررسی به ستاد ارسال شده بود که نزدیک به ۹۰ درصد آنها موفق به دریافت تأییدیه شدند و این موضوع نشان‌دهنده ظرفیت بالای شرکت‌ها و پژوهشگران کشور در این حوزه است.

وی با تأکید بر ضرورت هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی برای توسعه فناوری‌های راهبردی، گفت: بسیاری از پروژه‌های فناورانه ماهیتی فرابخشی دارند و موفقیت آنها نیازمند همکاری و هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف دولتی است. خوشبختانه در دولت چهاردهم همکاری‌های مؤثری میان دستگاه‌های مختلف از جمله معاونت علمی ریاست‌جمهوری، وزارت صنعت، معدن و تجارت، گمرک و سایر نهادهای مرتبط شکل گرفته است تا موانع توسعه فناوری و تولید داخلی کاهش یابد.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته خاطرنشان کرد: در مواردی که شرکت‌های دانش‌بنیان برای تکمیل فرآیند تولید به تجهیزات خاص یا مواد اولیه نیاز دارند، دستگاه‌های مختلف در قالب اقدامات تسهیل‌گرانه تلاش می‌کنند فرآیند توسعه فناوری با سرعت بیشتری انجام شود.

بومی سازی الکترودهای گرافیتی

ضرغامی در ادامه به پروژه بومی‌سازی الکترودهای گرافیتی به عنوان یکی از نمونه‌های موفق همکاری میان دولت، صنعت و شرکت‌های فناور اشاره کرد و گفت: الکترودهای گرافیتی سال‌ها یکی از نیازهای راهبردی و چالش‌های اصلی صنعت فولاد کشور محسوب می‌شدند و وابستگی قابل توجهی به واردات آنها وجود داشت. این محصول در کوره‌های قوس الکتریکی که برای ذوب مواد اولیه و تولید فولاد استفاده می‌شوند، نقش کلیدی دارد و بدون آن عملا امکان ادامه تولید در بسیاری از واحدهای فولادی وجود ندارد.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته ادامه داد: سال‌ها حجم قابل توجهی ارز برای واردات این محصول هزینه می‌شد و الکترود گرافیتی در فهرست کالاهای راهبردی کشور نیز قرار داشت. با حمایت نهادهای مختلف، مشارکت شرکت‌های دانش‌بنیان، همکاری دانشگاه‌ها و سرمایه‌گذاری صنایع بزرگ فولادی، پروژه بومی‌سازی این محصول به نتیجه رسید.

ضرغامی تأکید کرد: تجربه تولید الکترودهای گرافیتی نشان داد که توسعه فناوری‌های راهبردی زمانی به نتیجه می‌رسد که شرکت‌های بزرگ صنعتی نیز در کنار شرکت‌های دانش‌بنیان قرار گیرند، در پروژه‌ها سرمایه‌گذاری کنند و در فرآیند تجاری‌سازی فناوری مشارکت داشته باشند و امروز کشور در یکی از مهم‌ترین حوزه‌های راهبردی صنعت فولاد به توانمندی داخلی دست یافته و این دستاورد نمونه‌ای از اثربخشی همکاری میان دولت، دانشگاه، شرکت‌های دانش‌بنیان و صنایع بزرگ کشور است.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته با اشاره به دستاوردهای کشور در بومی‌سازی الکترودهای گرافیتی، اظهار کرد: این محصول سال‌ها تحت تأثیر تحریم‌ها با دشواری‌های فراوان و هزینه‌های سنگین وارد کشور می‌شد، اما امروز توان تولید داخلی آن فراهم شده است. در عین حال، تولید الکترود گرافیتی تنها به محصول نهایی محدود نمی‌شود و مواد اولیه مورد نیاز آن نیز اهمیت راهبردی دارند. یکی از مهم‌ترین مواد اولیه این محصول «کک سوزنی» است که نقش کلیدی در تولید الکترودهای گرافیتی ایفا می‌کند.

ضرغامی خاطرنشان کرد: معاونت علمی در کنار حمایت از تولید محصول نهایی، بومی‌سازی مواد اولیه و تکمیل حلقه‌های مختلف زنجیره ارزش را نیز دنبال می‌کند. رویکرد ما این است که تمامی مراحل زنجیره ارزش شناسایی شود و در هر بخشی که نیاز به حمایت یا مداخله وجود دارد، اقدامات لازم انجام شود.

وی با تاکید بر اینکه امروز مفهوم استقلال صنعتی نسبت به گذشته تغییر کرده است، ادامه داد: در گذشته ممکن بود تولید یک محصول نهایی به معنای استقلال تلقی شود، اما اکنون استقلال واقعی زمانی محقق می‌شود که یک کشور بتواند زنجیره ارزش کامل یک محصول را در اختیار داشته باشد و وابستگی خود را به حلقه‌های بیرونی کاهش دهد. اگرچه تولید یک محصول با وجود وارداتی بودن بخش قابل توجهی از قطعات و مواد اولیه نیز ارزشمند است، اما آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌ها و محدودیت‌های خارجی زمانی کاهش می‌یابد که کل زنجیره ارزش در داخل کشور شکل گرفته باشد.

برنامه‌های معاونت علمی برای ایجاد زنجیره ارزش

وی تأکید کرد: برای دستیابی به این هدف، شناسایی دقیق زنجیره‌های ارزش و تدوین برنامه توسعه برای هر یک از آنها ضروری است. به همین دلیل ستاد مواد و ساخت پیشرفته برنامه‌های متعددی را در حوزه زنجیره ارزش مواد پلیمری، مواد پیشرفته، منیزیم و سایر مواد راهبردی آغاز کرده است.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته با اشاره به برنامه‌های این ستاد در حوزه سوپرآلیاژها، گفت: سوپرآلیاژها از جمله مواد راهبردی مورد نیاز صنایع مهم کشور از جمله صنایع فولادی، پتروشیمی و سایر صنایع پیشرفته هستند و برای توسعه این حوزه نیز برنامه‌ای مشخص با همکاری مجموعه‌های فناور کشور آغاز شده است. امیدواریم نتایج این برنامه‌ها تا پایان سال ۱۴۰۵ و در سال ۱۴۰۶ به دستاوردهای ملموس صنعتی تبدیل شود و بتوانیم گزارش پیشرفت آنها را ارائه کنیم.

تعرفه‌های صادراتی مواد خام

ضرغامی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع تعرفه‌های صادراتی مواد خام و نیمه‌خام اشاره کرد و گفت: یکی از محورهای مهم فعالیت ستاد مواد و ساخت پیشرفته، پیگیری سیاست‌های مرتبط با توسعه زنجیره ارزش و جلوگیری از خام‌فروشی است.

وی افزود: ایران از ظرفیت‌های گسترده معدنی و منابع طبیعی برخوردار است، اما الگوی توسعه کشورهای پیشرفته نشان می‌دهد که ارزش‌آفرینی اصلی نه از محل فروش مواد اولیه، بلکه از طریق تولید محصولات فناورانه و با ارزش افزوده بالا حاصل می‌شود.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته ادامه داد: در بسیاری از موارد، کشورهای توسعه‌یافته مواد اولیه را از سایر کشورها دریافت و پس از تبدیل آنها به محصولات پیشرفته و فناورانه، دوباره به بازارهای جهانی عرضه می‌کنند. اگر ایران نیز به دنبال دستیابی به جایگاه یک کشور پیشرفته است، باید این چرخه را معکوس کند.

وی تصریح کرد: موفقیت واقعی زمانی حاصل می‌شود که کشور بتواند به جای صادرات مواد خام، محصولات فناورانه صادر کند و حتی مواد اولیه مورد نیاز خود را از سایر کشورها تأمین کرده و با ایجاد ارزش افزوده، آنها را به محصولات پیشرفته تبدیل کند.

ضرغامی با اشاره به ظرفیت کشورهای منطقه، گفت: بسیاری از کشورهای همسایه نیز دارای منابع معدنی و مواد اولیه ارزشمند هستند و این فرصت وجود دارد که ایران با بهره‌گیری از توان علمی و فناوری خود، مواد اولیه منطقه را به محصولات پیشرفته تبدیل کرده و در بازارهای داخلی و خارجی عرضه کند.

وی افزود: اقتصاد مبتنی بر خام‌فروشی نمی‌تواند زمینه‌ساز توسعه پایدار باشد. همان‌گونه که سال‌ها نسبت به وابستگی اقتصاد کشور به صادرات نفت خام هشدار داده شده است، در سایر حوزه‌های معدنی و مواد اولیه نیز باید از خام‌فروشی فاصله گرفت و به سمت توسعه زنجیره ارزش حرکت کرد.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته خاطرنشان کرد: برای نمونه، مس به عنوان یک ماده خام می‌تواند پس از طی مراحل فرآوری و توسعه فناوری به صدها محصول پیشرفته و با ارزش افزوده بالا تبدیل شود و همین موضوع اهمیت توسعه زنجیره ارزش را نشان می‌دهد.

وی تأکید کرد: ستاد مواد و ساخت پیشرفته در تعامل با کمیسیون‌های تخصصی دولت، پیگیری‌های مستمری را برای اصلاح سیاست‌ها و تعرفه‌های مرتبط با صادرات مواد خام و توسعه زنجیره ارزش انجام داده است تا زمینه برای سرمایه‌گذاری بیشتر در تولید محصولات فناورانه و پیشرفته فراهم شود.